Пайда болу синоним

Актив операциялар – банкінің меншікті және тартылынды қаражатын пайда алу үшін орналастыру жөніндегі операциялар. Банкінің жалпы өтемпаздығы, табыстылығы, демек, қаржылық сенімділігі мен тұрақтылығы актив операциялардың сапалы жүзеге асырылуына байланысты.

Активные операции – операции по размещению собственных и привлеченных средств банка для получения прибыли. От качественного осуществления активных операций зависят ликвидность, доходность, а следовательно, финансовая надежность и устойчивость банка в целом.

Банкінің актив операциялары экономикалық мазмұнына қарай мына түрлерге бөлінеді:

Активные операции банка в зависимости от их экономического содержания делятся на:

— кредиттік (несиелік) операциялар;

— кредитные (ссудные);

— инвестициялық операциялар;

— инвестиционные;

— кепілдікті операциялар;

— гарантийные;

— комиссиялық операциялар;

— комиссионные;

— бағалы қағаздармен жасалатын операциялар.

— операции с ценными бумагами.

По каким признакам классифицируются кредиты, предоставляемые банком?

Несие түрлі белгілеріне қарай мыналарға жіктелуі мүмкін:

Кредиты могут быть классифицированы по различным признакам:

— қарызгерлердің тұрпаттары бойынша – кәсіпорындарға, билік органдарына, халыққа, банкілерге берілетін несие;

— по типам заемщиков – ссуды предприятиям, органам власти, населению, банкам;

— пайдалану мерзіміне қарай – қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді несие;

— по срокам пользования – краткосрочные, среднесрочные, долгосрочные;

— қарызгердің жұмыс істеу аясына қарай – өндіріс аясының кәсіпорындарына берілетін несие және айналыс аясының кәсіпорындарына берілетін несие;

— по сфере функционирования заемщика – ссуды предприятиям сферы производства и ссуды предприятиям сферы обращения;

— қарызгердің тиесілі салаларына қарай – өнеркәсіпке, көлікке, құрылысқа, ауыл шаруашылығына, саудаға берілетін несие;

— по отраслям принадлежности заемщика – ссуды в промышленность, транспорт, строительство, сельское хозяйство, торговлю;

— қамтамасыз етілу сипатына қарай – кепілді, кепілдікті, сақтандырылған, қамтамасыз етілмеген (бланкілік) несие;

— по характеру обеспечения – залоговые, гарантированные, застрахованные, необеспеченные (бланковые);

— өтелу әдістеріне қарай – бір мезгілде және бөліктеп өтелетін несие.

— по методам погашения – погашаемые единовременно и частями.

Несие беру кезінде банк әлуетті қарызгерден несиенің материалдық тұрғыдан қамтамасыз етілуін және қарызгердің заңи құқықтылығын сипаттайтын құжаттар пакетін талап етеді.

При выдаче кредита банк требует от потенциального заемщика пакет документов, характеризующих материальную обеспеченность кредита и юридическую правомочность заемщика.

Егер несие беру кезінде талап етілетін құжаттар пакетін егжей-тегжейлі атап көрсетер болсақ, онда олар:

Если подробнее перечислить пакет документов, который требуется при выдаче кредита, то это:

— құрылтай құжаттары;

— учредительные документы;

— несиенің қайтарылу мүмкіндігі мен шығындардың өтелу мерзімі айқындалатын бизнес-жоспар (техникалық-экономикалық негіздеме);

— бизнес-план (технико-экономическое обоснование), на основе которого определяются возможность возврата ссуды и срок окупаемости затрат;

— несиені алу мақсаты тиянақталған келісімшарт немесе оның көшірмесі;

— контракт или его копия, фиксирующие цель получения кредита;

— бухгалтерлік теңгерім және оның кейбір қосымшалары;

— бухгалтерский баланс и некоторые приложения к нему;

— басқа банкілермен жасасылған несие шарттары;

— кредитные договоры с другими банками;

— кепіл немесе кепілгерлік шарты;

— договор залога или поручительства;

— несие шартында белгіленген мерзімге сәйкес несиені қайтару жөніндегі мерзімді міндеттеме-тапсырма;

— срочное обязательство-поручение на возврат ссуды согласно срокам, установленным в кредитном договоре;

— несиені алу жөніндегі шарт, онда несиенің сомасы, мерзімі мен мақсаты көрсетіледі.

— заявление на получение ссуды с указанием суммы, срока и цели кредита.

Инвестициялық операциялар — банкінің бірлескен шаруашылық-қаржылық және коммерциялық қызметі, сондай-ақ басқа несие ұйымдарына мерзімді салымдар түрінде орналастыру мақсатында өз қаражатын бағалы қағаздарға және үлеспұлдарға ивестициялау жөніндегі операциялары.

Инвестиционные операции — это операции по инвестированию банком своих средств в ценные бумаги и паи небанковских структур в целях совместной хозяйственно-финансовой и коммерческой деятельности, а также размещения в виде срочных вкладов в других кредитных организациях.

Бұл белгіленген шарттар басталған кезде банкінің өз клиентінің борышын үшінші тұлғаға төлеуі кепілдігін (кепілгерлігін) беруі жөніндегі операциялар.

Это операции по выдаче банком гарантии (поручительства) уплаты долга клиента третьему лицу при наступлении определенных условий.

Бұл банк өз клиенттерінің тапсырмасы бойынша орындайтын және олардан комиссиялық алым түрінде ақы алатын операциялар. Негізгі комиссиялық операциялардың қатарына:

Это операции, которые банк выполняет по поручению своих клиентов и взимает с них плату в виде комиссионных. К числу основных комиссионных операций относятся расчетно-кассовые операции, которые связаны с:

— теңгемен және шетел валютасымен есептелетін шоттарды жүргізумен;

— ведением счетов в тенге и иностранной валюте;

клиенттің есеп айырысуымен және төлемдер төлеуімен;

осуществлением расчетов и платежей клиента;

клиентке аударылған қаражатты алумен және оны қолма-қол ақшасыз нысанда шотқа есептеумен;

получением и зачислением перечисленных клиенту средств на счет в безналичной форме;

қолма-қол ақшаны шоттан алып берумен, оны шотқа салумен, сақтаумен және тасымалдаумен байланысты жасалатын есеп айырысу-кассалық операциялар жатады.

выдачей наличных денег со счета, внесением их на счет, хранением и перевозкой.

Банкілер бағалы қағаздармен операция жасау кезінде қандай атқарымдарды орындайды?

Банк комиссия шарты немесе тапсырма негізінде клиенттің есебінен және тапсыруымен бағалы қағаздарды сатып алу-сату кезінде делдалдық міндеттерді орындайды.

Банк выполняет посреднические функции при купле-продаже ценных бумаг за счет и по поручению клиента на основании договора комиссии или поручения.

Бағалы қағаздармен операцияларды жүзеге асыру кезінде банкіге қандай құқықтар берілген?

Банкілер:

Банк имеет право выступать в качестве:

— бағалы қағаздар нарығында делдал қызметін жүзеге асыра алатын инвестициялық институттар;

— инвестиционных институтов, которые могут осуществлять деятельность на рынке ценных бумаг в качестве посредника;

— инвестициялық кеңесші;

— инвестиционного консультанта;

— инвестициялық компания;

— инвестиционной компании;

— инвестициялық қор ретінде әрекет етуге құқылы.

— инвестиционного фонда.

Бағалы қағаздармен жасалатын операцияларға мыналар жатады:

К операциям с ценными бумагами относятся:

— қор биржаларында құнды саналатын бағалы қағаздармен жасалатын операциялар;

— операции с ценными бумагами, котирующимися на фондовых биржах;

— векселдермен жасалатын операциялар;

— операции с векселями;

— есептеу және қайта есептеу операциялары;

— учетные и переучетные операции;

вексельдерге наразылық білдіру операциялары;

операции по протесту векселей;

— вексельдерді инкассолау, домицильдеу, акцептеу, индоссолау жөніндегі операциялар;

— операции по инкассированию, домицилированию, акцепту, индоссированию векселей;

— вексельдік тапсырмалар беру жөніндегі операциялар;

— операции по выдаче вексельных поручений;

— вексельдерді сақтау жөніндегі операциялар;

— операции по хранению векселей;

— вексельдерді аукционда сату жөніндегі операциялар.

— операции по продаже векселей на аукционе.

Трастылық (сенімгерлік) операцияларға қызмет көрсетудің қандай түрлері кіреді?

Трастылық операцияларға қызмет көрсетудің мынадай түрлері кіреді:

В трастовые операции могут входить следующие виды услуг:

— белгілі бір ақы үшін фирмалар мен жеке тұлғалардың қаржы істері мен меншігін басқару;

— управление финансовыми делами и собственностью фирм и частных лиц за определенную плату;

— трастылық бөлімдер арқылы өз клиенттерінің бағалы қағаздар қоржынын басқару;

— управление через трастовые отделы портфелями ценных бумаг своих клиентов;

— акциялар мен облигациялар шығарушы корпорацияларға агент қызметтерін көрсету;

— предоставление агентских услуг корпорациям, выпускающим акции и облигации;

— өсиет бойынша қамқоршылар болу;

— выступление в качестве попечителей по завещанию;

— жекелеген бағалы қағаздарды және олардың қоржындарын сенімгерлікпен басқаруға беру;

— передача в доверительное управление отдельных ценных бумаг и их портфелей;

— бағалы қағаздарға қызмет көрсетумен байланысты төлемдік атқарымдар;

— платежные функции, связанные с обслуживанием ценных бумаг;

— зейнетақылық және инвестициялық қорлардың активтерін басқару, т.б.

— управление активами пенсионных и инвестиционных фондов и др.

Шетел валютасымен жасалатын операциялар:

Операции с иностранной валютой включают:

— шетел валютасын сатып алу-сату операцияларын;

— операции купли-продажи иностранной валюты;

— ақша аккредитивтерін төлеуді және ұсынуды;

— оплату и выставление денежных аккредитивов;

— шетел банкілерінің жол чектерін сатып алуды және төлеуді;

— покупку и оплату дорожных чеков иностранных банков;

— пластикалық карталар шығаруды және оларға қызмет көрсетуді;

— выпуск и обслуживание пластиковых карт;

— халықаралық есеп айырысуды қамтиды.

— осуществление международных расчетов.

Какую роль играют банки, выступая в качестве финансового консультанта?

Тәжірибелі мамандар жұмыс істейтін банкілер, әсіресе несиені, жинақ ақшаны оңтайлы пайдалану, қаражатты инвестициялау туралы мәселе туындаған кезде білікті кеңес бере алады.

Банки, где работают опытные специалисты, могут дать квалифицированный совет, особенно когда вопрос стоит об оптимальном использовании кредита, сбережений, инвестировании средств.

Банк клиенттерге белгілі бір ақы үшін коммерциялық сипатта да, бейкоммерциялық сипатта да ақпарат беретін қызметтер көрсетеді.

Банк за определенную плату предоставляет клиентам информацию как коммерческого, так и некоммерческого характера.

Банк аралық несие – бір коммерциялық банк екінші банкіге беретін несие түрі.

Межбанковский кредит – это вид кредитов, предоставляемых одним коммерческим банком другому.

Мұндай несие банк аралық нарықта сатып алынады және сатылады.

Купля-продажа такого кредита осуществляется на межбанковском рынке.

Банк аралық нарық – несие капиталдары нарығының бір бөлігі, мұнда банкілер несие мекемелерінің уақытша бос ақшалай ресурстарын тартып, негізінен банк аралық депозиттер нысанында белгілі бір уақытқа орналастырады.

Межбанковский рынок – это часть рынка ссудных капиталов, где временно свободные денежные ресурсы кредитных учреждений привлекаются и размещаются банками преимущественно в форме межбанковских депозитов на определенные сроки.

Банк аралық нарықтың қаражатын қарызгер-банкілер өзінің активтік операцияларын жабу үшін, сондай-ақ банкілердің теңгерімдерінің өтімділігін жабу үшін пайдаланады.

Средства межбанковского рынка используются банками-заемщиками для покрытия своих активных операций, а также для покрытия ликвидности балансов банков.

Банк аралық несиені сатып алу-сату еркін нарықтағы мәмілелер нысанында, сондай-ақ тығыз ынтымақтастықтағы банкілер бір-біріне өзара мүдделерден туындайтын шарттар негізінде несие беретін “жабық” нарықтағы мәмілелер нысанында берілуі мүмкін.

Купля-продажа межбанковских кредитов возможна в форме сделок на свободном рынке, а также в форме сделок на “закрытом” рынке, где кредиты предоставляются друг другу тесно сотрудничающими банками на условиях, вытекающих из взаимных интересов.

К.Иманалиев атындагы жалпы орто билим берүү мектеби

Тема: Грамматикалык тема: Синонимдин пайда болушу, кепте колдонулушу

Лексикалык тема: Боз үй

Мугалим: Р.Касымбаева

Грамматикалык тема: Синонимдин пайда болушу, кепте колдонулушу

Лексикалык тема: Боз үй

1. Сабакка чейин:

Сабактын максаты:

1.Билим берүүчүлүк максаты:

1.1. Окуучулардын синонимдер жөнүндө алган билимдерин тереңдетүү;

1.2. Жазуу жана кеп ишмердүүлүгүндө синонимдерди ыктуу пайдаланууга

үйрөтүү;

1.3. Окуучулардын кеп маданиятын калыптандыруу;

1.4. Боз үй жөнүндө жалпы маалымат берүү.

2.Өнүктүрүүчүлүк максаты:

2.1.Окуучулардын логикалык жана көркөм ойлоосун өстүрүү;

2.2. Окуучулардын чыгармачылык ойлоосун өнүктүрүү;

2.3. Байланыштуу кебин өстүрүү;

2.4. Сабактын жүрүшүндө студенттердин изденүүчүлүгүн, тапкычтыгын,

ыкчамдыгын калыптандыруу.

3. Тарбия берүүчүлүк максаты:

3.1. Окуучулардын таанып-билүүлөрүн кеңейтүү;

3.2. Эне тилине болгон сүйүүсүн күчөтүү;

3.2. Улуттук баалуулуктарды сактоого, баалоого үйрөтүү.

4. Топтоштуруу: Окуучулар мурунку сабакта эки топко бөлүнүшкөн. 1-топ, 2-топ.

5. Баалоо: Окуучулар7 баллдык система менен бааланат (тиркеме тиркелет)

6. Сабактын болжолдуу регламенти:

1. Уюштуруу – 3 мүнөт

2. Теманы өздөштүрүү — 10 мүнөт

3. Грамматикалык теманы түшүндүрүү – 5мүнөт

4. Бышыктоо – 8 мүнөт

5. Лексикалык теманы түшүндүрүү — 5мүнөт

6. Сабак-талкуу – 8 мүнөт

7. Жыйынтыктоо – 2 мүнөт

8. Баалоо – 2 мүнөт

9. Үй тапшырмасы – 2 мүнөт

Грамматикалык тема: Синонимдин пайда болушу, кепте колдонулушу

Лексикалык тема: Боз үй

Окуучулар ээ болуучу компетентүүлүктөр:

Билим берүүчүлүк максаты:

• Синонимдер жөнүндө алган билимдерин тереңдетишет жана жазуу жүзүндө, оозеки кебинде кеңири пайдалана алышат;

• Боз үй жана анын ден соолукка пайдалуулугу жөнүндө маалымат алышат.

Өнүктүрүүчүлүк максаты:

• Лексикалык жана грамматикалык тема аркылуу өз ойлорун логикалык жактан ырааттуу, көркөм, ыкчам айта алышат;

• Боз үйдүн ден соолукка пайдалуулугун чыгармачылык, изденүүчүлүк менен далилдей алышат.

Тарбиялоочулук максаты:

• Элибиздин баалуу мурастарын сактоого, даңазалоого, барктай билүүгө багыт алышат;

• Мамлекеттик тилибизде туура, кооз сүйлөөгө, сыйлоого үйрөнүшөт;

• Бири-биринин пикирин угууга, сылык болууга тарбияланышат.

Сабактын ыкмасы: проблемалуу жагдай түзүү, интерактивдүү ыкмалар, таймаш сабактын элементтери, суроо-жооп ыкмасы.

Предмет аралык байланыш: адабият, адеп, тарых, дин таануу, искусство, этнография, медицина.

Сабактын жабдылышы: таблица, көрсөтмө таратмалар, компьютердик слайд, оюндун түрлөрү, сүрөттөр, ырлар, окуу китеби жана тема боюнча илимий-теориялык, методикалык эмгектер.

Сабактын жүрүшү:

I тур

Уюштуруу: (3 мүнөт)

1. Класстын абалына көз салуу, катышууну көзөмөлдөө;

2. Окуучуларга баалоонун критерийлерин таратуу (1-тиркеме);

3. Мугалим сабакты «Кыргыз тили» газетасына чыккан медицинага байланышкан жаңылыктарды проектрдин жардамы аркылуу окуучуларга кабарлоодон баштайт.

Мугалимдин сөзү:

Урматтуу окуучулар!

. Мекенибизди, мамлекетибиздин гүлдөп өсүшү, бекемделиши үчүн материалдык, руханий баалуулуктарыбызды сактап жүрөлү. Анда эмесе, биз бүгүнкү сабакта улуттук баалуулуктарыбыздын бири болгон боз үй жөнүндө кеп кылабыз. Ал эми грамматикалык темабыз синонимдердин пайда болушу, кепте колдонулушу жөнүндө болот.

II тур

Теманы өздөштүрүү: (10 мүнөт)

Эскертүү: Силлабуста берилгендей окуучулардын жаңы тема боюнча маалыматы бар.

Убакытты үнөмдөө максатында грамматикалык темага 1-топ, лексикалык темага 2-топ даярданып келишет. 1-топ синонимдердин түрлөрү, пайда болушу, кепте колдонулушу боюнча өз даярдыктарын түрдүү стратегиялар менен көрсөтүп беришет. Мында окуучулардын чыгармачылык активдүүлүктөрү бекемделет. Синоним сөздөрдү кебинде арбын, колдонууга көнүгүшөт.

Ал эми 2-топ боз үй боюнча даярдап келген маалыматтарын түрдүү ыкмалар менен түшүндүрүп берет. Боз үйдүн жыгачтары, кийиздери, боо-чуулары, ички-тышкы жасалышын, кыргыздардын дүйнө тааным философиясы боюнча боз үйдүн эстетикасы, архитектурасы жана анын элдик педагогика менен байланышы, боз үйдүн ден соолукка пайдалуулугу жөнүндө даярданып келишет.

Топтор өз даярдыктарын каанадагы көрсөтмө куралдардын (буклет, түстүү сүрөттөр) жардамы менен презентациялашат. Презентациянын маанисин, идеясын логикалуу бере алышы, далилдер аркылуу каршы топту ынандыра билиши эске алынат. Топтор арасында презентациянын негизинде суроо-жооп жүргүзүлөт.

Окуучулардын даярдап келген иштери мугалим тарабынан көзөмөлдөнөт. Топтор бири-бирине түшүнбөгөн суроолорун берип, жооп алышат

Ал эми сабак учурунда боз үй жана синоним сөздүн түрлөрү, кепте колдонулушу боюнча алган билимдерин бышыктоо, бекемдөө жана тереңдетүү мүнөзүндөгү көнүгүүлөрдү иштешет.

III тур

Жаңы тема: Синонимдин пайда болушу, кепте колдонулушу. Боз үй

Грамматикалык теманы түшүндүрүү: (5 мүнөт)

Мугалим окуучулардын даярдап келген тапшырмасына улай синоним жөнүндөгү маалыматтарды таблицанын жардамы менен түшүндүрөт.

Мугалим: Бизди курчап турган чөйрөдөгү окшош, типтеш заттар, кубулуштар, окуялар, кыймыл-аракеттер бирдей жакын маанилеш сөздөр менен аталат. Айтылышы боюнча айрымаланган, жакын маанилеш сөздөр синонимдер деп аталат. Анда эмесе, төмөнкү таблицадан синонимдердин түрлөрү, пайда болушу жөнүндө маалымат алабыз.

IV тур

Бышыктоо

Мугалим грамматикалык теманы бышыктоо максатында окуучуларга көнүгүү берет.

1-көнүгүү. (4 мүнөт)

Сүйлөмдөрдөгү синонимдерди тапкыла, маанисин түшүндүргүлө. Жазуучунун синонимдерди колдонуу чеберчилигине байкоо жүргүзгүлө (оозеки аткарылат)

1) Оңой бекен жан бакмак дегендей, жалгыз бой жесир аял ушуну менен эптеп түзүгүрөөк оокат кылуунун далалатында. 2) Жоонун түрү каардуу, айбаттуу болуп бара жатты. 3) Бекей таежесинин көңүлү чак болгону сейрек, көбүнесе жылдызы жерге түшүп, томсоруп жүргөнүн көрөсүң. 4) Ташты какшатып, талды сыздатып соккон шамал. 5) Бул эки жетимди сага берип деле коер элем, бирок башка адамдар бул эки кичинекей адамды өлтүрүп салат. 6) Жок, эгер аякка жетпей жолдо өлсө, же каракчылар жайласа, же өздөрү чоңоюп алып, ак сүтүңдү унутуп, адамдык арамдыгына кетсе, өзүңдөн көр. 7) Көрүнбөсөң жоктоп турат, бекинсең таап алат. (Ч.А.)

Окуучулардын болжолдуу жооптору:

1-окуучу: 1-сүйлөмдө “жалгыз бой” жана “жесир аял” деген сөздөр синоним катары келди. Бул синонимдер толук синонимдер, анткени алардын бирин алып таштасак деле, сүйлөм маанисинен бузулбайт.

2-окуучу: 2-сүйлөмдө “каардуу”, “айбаттуу” деген сөздөр синоним катары колдонулду. Бул синоним сөздөр толук эмес синонимдин катарына кирет, анткени бул сүйлөмдө бирин-бири толукташ үчүн колдонулду. “Каардуу” деген сөздүн синоними

3-окуучу: 3-сүйлөмдө “жылдызы жерге түшүп” жана “томсоруп” деген сөздөр синоним болуп келди. Биринчи сөз айкашы фразеологизм, экинчиси сөз “маанайы чөктү” деген маанини билдирет. Эки сөз контексттик синоним болот.

Эскертүү: Окуучулардын жооптору ушундай таризде улантылат.

2- көнүгүү (6 мүнөт)

Ар бир топ өз тексттериндеги кара тамга менен берилген сөздөрдүн синонимдик катарын жазып, доминантын табышат. Синонимдерин кайсы булактан пайда болушун, колдонуу өзгөчөлүгүн белгилешет. Көп чекиттин ордуна коюлбай кеткен сөздөрдү коюп жазышат.

1-топ

2-топ

3-көнүгүү. (5 мүнөт)

Окуучуларга жалпы тапшырма берилет. Доскага синоним сөздөр жазылып, ар бир студент сүйлөм түзөт.

1. Оору, илдет, ылаң

2. Кооз, сулуу, чырайлуу, көркөм

Студенттери түзгөн сүйлөмдөрүн окушат, окутуучу тарабынан көзөмөлдөнөт. Маанилери, колдонулуш өзгөчөлүктөрү такталат.

Мугалимдин жыйынтыктоосу:

Синонимдер көркөм каражат катары стилдик максатта пайда болот. Анткени бирдей түшүнүктөрдү кайра-кайра эле бир сөз менен атай берсе кептин мааниси супсак, жагымсыз туюлат, ошондуктан аларды улам башка бир сөз менен атап, пикир алышкан учурда ийкемдүү, коозураак сезилет. Ошондуктан синоним сөздөрдү ыңгайына жараша колдонуп сөз байлыгыбызды байыталы.

V

Лексикалык теманы түшүндүрүү: (5 мүнөт)

Эскертүү: Окуучуларга проектр аркылуу боз үй жөнүндө слайд көрсөтүлөт

Мугалим: Боз үйдүн ички түзүлүшү, тышкы жабдылышы, боз үйдөгү жашоо маданиятын түшүндүрөт. Боз үйдүн куралышы адамдын ден соолугунан тартып психологиялык абалына таасир этет. Анткени боз үйдүн ичинен төбөңдү карасаң, түндүгүнөн көк асманды, күндүз күндү, түнү айды көрөсүң. Сыртка чыксаң, кең дүйнө шарт ачылат. Чагылгандын чартылдаганын, шамалдын улуганын, дарыянын шоокумун, куштардын сайраганын даана угуп турасың. Боз үйдөн сырткы космос жана ички дүйнө менен бирге жашап даткандай сезесиң. Атүгүл, боз үй кышында жылуу, жайында салкын болуп, анын жыгач-кийиздери табигый таза заттардан жасалгандыктан адамдын ден соолугуна да пайдалуу келет. Анда эмесе, силер менен видео-слайддын негизинде сөз кылабыз.

VI

Сабак-талкуу: (5 мүнөт)

«Боз үй- улуу маданият» деген темада талкуу жүргүзүлөт. Мугалим тарабынан берилген «Сөз кутучасынан» окуучулар сөздөрдү алышып маанисин чечмелешип, видеотасмага таянышып ой-пикирлерин айтышат. Кыргыздын боз үйүндөгү ырым-жырымы күчтүү болгон: «керегеге буту артпоо», «түндүктүн жибине артылбоо», «босогону баспоо», «түндүктү, баканды аттабоо», «босогодо бөйрөгүн таянбоо», «үй айланып чуркабоо»; каалоо-тилек айтымдары: «түндүгүңөн түтүн үзүлбөсүн», «чамгарагың көтөрүлсүн», «очогуң өчпөсүн»; макал-лакаптар: «уугум сага айтам, уулум сен ук, керегем сага айтам, келиним сен ук», «чыккан кыз чийден тышкары», «үйүңө келгенге үйдөң таарынычыңы айтпа» деген сыяктуу.

Эскертүү: Бул талкуу окуучулардын жөндөмдүүлүктөрүн өстүрүү, алган билимдерин турмушта колдоно алуу максатында жүргүзүлөт.

Жыйынтыктоо

Мугалим:

Боз үйдүн ичинде бүткүл кыргыздын байыртан берки тарыхы, тиричилиги, салты, маданияты, тили, дили, акылмандыгы, өнөрү, ой-акылы жатат. Анын баарын чечмелеп айтса өтө узак кеп. Боз үй – көчмөн элдердин биргелешкен акыл-оюнан жаралган, жеңил десең жеңил, чечкенге, тиккенге оңой, жайында салкын, кышында жылуу, жөнөкөй улуу эстелиги, ыйык куту жана кол өнөрчүлүгүнүн туу чокусу. Боз үйдө жашаган элибиз жоо келе жатса, боз үйүн чече салып, жүктөй калып, ушундай бир ыкчам күчтүү рух менен жашаган. Элибиздин байыркы өткөнүн, азыркы өсүшү менен байланыштырган боз үйүбүз кылымдарга жашай бермекчи.

Үй тапшырмасы: (1 мүнөт) «Боз үй бүгүн жана эртең…» деген темада синонимдерди пайдалануу менен эссе жазып келүү.

СӨАИ: Боз үйдүн ден соолукка тийгизген пайдасы жөнүндө маалыматтарды интернет булактарынан, маалымат каражаттарынан топтоп келүү.

Баалоо: (1 мүнөт)

• Окуучулардын пикирин эске алуу менен топтордун сабактагы активдүүлүгүнө карап бааланат.

Адабияттар:

1. Абдулдаев Э. Азыркы кыргыз тили. — Б.: Кыргызстан, 1998.

2. Акматалиев Амантур. Кыргыздын көөнөрбөс дөөлөттөрү. –Бишкек, 2011

3. Акматов К., Жумаев Н. Кыргыз тилинин маалыматнаамасы. -Ош, 2009

4. Байтикова Б., Мамадыева Г., Темирова Н. Кыргыз тили. – Ош,2014

5. Балбай Алагушов. Бабалардын мурасы. –Бишкек, 2006

6. Ботобекова Айшат. Кыргыздын ымдоо-жаңсоолору. –Бишкек, 2007

7. Дунканаев А.Т. Кыргыз макалдарынын тексттик-коммуникативдик өзгөчөлүктөрү. – Каракол, 2010

8. Каразакова З.Ж. Улуттук дөөлөттөр. – Ош, 2011

9. Карасаев Кусеийн. Накыл сөздөр. –Фрунзе, 1987

10. Кыргыз адабий тилинин сөздүгү. –Бишкек, 2010

Баалоонун критерийи: Сабакта мелдештин жыйынтыгын окуучулардын пикирлерин эске алуу менен мугалим чыгарат. Ар бир тапшырма аткарылып бүтөр замат улам жыйынтыкталып упайлар торчого жазылып турууга тийиш.

Баалоонун үлгүсү:

Толук маанилүү синонимдер

Мааниси боюнча толук дал келип, өз алдынча да, сүйлөм тизмегинде да, сөз айкалышында да бирин экинчиси маанилик жактан алмаштырса, булар толук маанилүү синонимдер болот. Мындай синонимдер көбүнчө заттык түшүнүктү, кыймыл-аракетти, адамдын ар кыл абалын туюндуруучу сөздөрдө кезигет: иймек-сөйкө, бет-өң-дидар-жүз, ырайы суук-серт, кубануу-сүйүнүү, чепкен-чапан, туюу-сезүү, кайгыруу-сары саана болуу, кур-илгич-белбоо, санаркоо-кейүү-убайым чегүү

ж. б.

Толук синонимдер бир уянын ичиндеги бирдей катарда туруп, жакын маанилүүлүгү менен бир кылка семантикалык системадан орун алат. Ошондой болсо да тигил же бул сөздөр менен айкалышуу деңгээли ар башка болот. Айталы, бет-жүз, өң-түс-дидар бирдей семага ээ болгон катарды түзгөнү менен, сөздөргө айкалышуу мүмкүнчүлүгү жагынан бири-биринен айырмаланат: бети жылма (колдонулат), жүзү жылма (көп колдонулбайт), өңү жылма (колдонулат), бетиң кургур (колдонулат), жүзүң кургур (колдонулат), өңүң кургур (колдонулбайт), дидарың кургур (колдонулбайт) ж. б.

Бирок мындай контексттик дал келбөөгө карап, аларды семантикалык жактан толук маанилеш эмес деп кароо туура эмес. Анткени алардын парадигмалык деңгээли ар кыл болгону менен, семантикалык табияты жакын.

Толук эмес (түшүнүгү жакын) синонимдер

Семантикалык системада мааниси боюнча бири-бирине дал келип, тигил же бул контекстте бири экинчисин бирде алмаштырып, бирде алмаштыра албай калган синонимдер толук эмес синонимдер деп аталат: айнек-терезе, мурун-тумшук, сулуу эмес-ырайы суук, кубануу-жетине албоо-маңдайы жарылуу, коркту-сестенди, өмүр-жашоо, суук-мелүүн-жылымык, эшик-калга ж.б.

Алардын маанилик карым-катышы колдонулуш чөйрөсүнө, кошумча маанилердин тар же кеңдигине, колдонуу мүмкүнчүлүгүнө карай аныкталат. Мисалы: айнек-терезе синонимдерин салыштырып көрөлү. Бул экөөнүн тең функционалдык семантикасы бирдей, бирок ушул эле маалда экөө тең өз алдынча ар башка полисемиялуулукка ээ, б. а., айнек химиялык составдан тышкары күзгү маанисин берет, терезе тамдын айнек салынуучу рамасын, ал эми туунду маанисинде химиялык составды билдирет. Ошентип, бул эки синонимдик түгөй өз алдынча маанилик кеңейүүгө дуушар болуп, жалпы семантикалык планда алганда мааниси жакын болгону менен, белгилүү бир контекстте келгенде өз ара айырмаланып калат. Ошон үчүн айнекке көрүн (диалектиде: күзгү манисинде) деп айтылат, терезеге көрүн деп айтылбайт.

Толук эмес синонимдер чыгармаларда атайын көркөм каражат катары колдонулат. Алар көбүнчө образдуулукту күчөтүүчү, окуяны коюулантуучу, өркүндөтүүчү, санап берүүчү касиетке ээ болот. Мындай синонимдик катарлар тизмектеле, ээрчише келет да, бул аркылуу ойду тактап, образдуулукту арттырат: …Айтор, Жамийланын жүрүш-турушунда кайратуулук, эркекке таандык мүнөз бар. …Келинибиз ошондой ачык-айрым, тайманбас. Адамдын ичи-коюну ачыгы эле жакшы болот – сасыткылар кайра ошо тымпыгыйлардан чыгат.(Ч.Айтматов) Майраш аттардын ээсинин жанына келип, айласы куругандай, эмне кыларын билбегенсип, кыйпычыктап турду. (Д.Казакбаев)

Толук эмес синонимдер маанилик туюму жакын болгону менен, ар кандай семантикалык оттенокко ээ. Сүйлөмдө, контекстте сөз менен айкалышуу мүмкүнчүлүгү да ар башка. Мисалы, эшик-каалга, короо-дарбаза синонимдери жакын мааниге ээ болгону менен, ар түрдүү маанилик туюмду берет: Эшикке чыкты деп айтылат, каалгага чыкты деп айтылбайт, короого чыкты деп айтылат, дарбазага чыкты деп айтылбайт.

Синонимдердин маанилик катышынын толук же толук эместигин парадигмалык ченемде гана аныктоого болот:

Кетти, кетти балалыгым кайрылбай,

Аткан октой кайрылууга айныбай.

(А.Осмонов)

Мен аппак, мен кирсизмин таң сыяктуу.

(Т.Кожомбердиев)

Бул жерде кетти, кетти кайрылбай жана аткан октой кайрылууга айныбай деген ыр саптары балалыктын тез, байкалбай өтүп кеткендигин билдирип, өз ара толук маанилеш синонимдик катышта болушту. Ушул сыяктуу эле аппак, кирсизмин деген сөздөр да таң сөзүнө айкашуу менен жакын маанилеш синонимдер катары колдонулду.

Контексттик синонимдер

Лексикалык составдын чегинде карала турган, семантикалык системадан өзгөчөлөнгөн, белгилүү бир контекстте гана синоним болуп, контексттен тышкары лексика-семантикалык системада мындай касиетке ээ боло албаган сөздөрдүн тобу контексттик синонимдер деп аталат.

Мисалы: Жылкычыларга барып айтайын, сенин териңди чаап алып, тескери-тескери сыйрысын деди да, торгой андан ары сызып жөнөдү. Учуп отуруп жылкычыларга келип сайрады.(Жомоктон)

Мындагы чаап алсын, териңди тескери сыйрысын, учту, сызды деген сөздөр менен сөз айкаштары белгилүү бир контекстте гана синоним боло алышат. Ошондой эле мисалдагы синонимдердин айрымдарында синонимдик түгөйлөрдүн экөө тең, айрымдарында бир сыңары гана өтмө мааниде колдонулду. Айрым синонимдик түгөйлөр жалпы элдик тилге мүнөздүү болсо, кээ бирлери атайын көркөм ыкма катары колдонулган автордук синонимдер гана болуп саналат: катуу-бекем-чың, сүйлөйт-бакылдайт, өмүрү-эч качан, ыркырашуу-урушуу, көнүмүш-бышы кулак-ашмалтай, ыр-секетпай, улуу-карган-картаң, көк-чөп, ак көңүл-дардаке, мыжыкый-маңыз–көп сүйлөөк. Мындай синонимдеш катарлардын кайсы бир түгөйү түз мааниде эмес, өтмө мааниде колдонулат да, экспрессивдүүлүктү жаратат.

Контексттик синонимдердин айрымдары лексикалык синонимдер сыяктуу эле эл арасына кеңири тарап, жалпы элдик мүнөзгө ээ болуп калганын көрөбүз. Бирок алар жеке, өз алдынча турганда, маанилик жалпылыкка ээ эмес, мындай жалпылык белгилүү бир контекст аркылуу гана ишке ашат. Айталы, көк менен чөп, улуу менен карган өз алдынча туруп, синоним боло албайт, бирок тиешелүү текстте (көк чыкты – чөп чыкты, карган адам— улуу адам) болуп синонимдешет.

Контексттик синонимдер көпчүлүк учурда көркөмдөп сүйлөө, какшыктоо, келекелөө максатында оозеки речте пайда болуп, элге тарайт, калыптанат. Мисалы: Көчөдөн токсон беш кишини жолуктурдум. Баарысы эле окууга кыздарын алып келишиптир, сураштырсам, баарынын издегени эле жылчык. Ысмайылга ыраматылык атасынан энчиге кара кунандын таягынан экиге бөлүнүп ыргып түшкөн аттын такасы (дүнүйө, оокат) калган. Жанатадан Туратбекти чуркатып, Бекташтан кагазга оротуп, жашырын ичип жаткан дарысы жөнөкөй дары эмес, кырк градустук сыйкырдуу дары экен.(С.Сарыгулов)

Бул мисалдардагы контексттик синонимдер негизинен оозеки кепке таандык болгону менен, алар сатирик тарабынан атайын көркөм каражат катары колдонулду. Ал эми төмөнкү мисалдарда жалпы элдик лексикадагы контексттик синонимдер чеберчилик менен колдонулган: Иштин баарын ойрон кылган (бузган) — ошол. (“Кыргызстан маданияты”) Ал түкүрүнүп, сөгүнүп келип чалды жакадан алмакчы болуп, бирок токтоп калды, коркуп кеткенден өңү кумсарып (бузулуп) кетти.(К.Акматов)

Чындыкты жалгыз гана чал өзү, анан бакчадан качкан безбелдектер (балдар) билчү.(К.Акматов)

Контексттик синонимдер стилдик максатта колдонулгандыктан, тилде өтмө маанини, образдуулукту пайда кылат: Карачы, адам баласы бул жарыкта (дүйнөдө) көп деле жашабайт, бир келет да, бир кетет.(“Ала-Тоо”)Үчүнчү сабы кандай эле, мен башымды чайкадым (билбейм дедим), чын жери эстен тарс чыгып кетиптир (унутуп калыптырмын). Баса, Жангелдиновдун сурун(өңүн)көрөлү. (К.Акматов)

Синонимдердин пайда болуу жолдору

Синонимдер негизинен тилдик ички ресурстардын базасында пайда болот. Сан жагынан алганда, синонимдик катарларга чек коюу кыйын, анткени муну контекст аркылуу гана аныктоого болот.

Синонимдик катарлар ички мүмкүнчүлүктөр, ж.б., диалектинин, говорлордун эсебинен пайда болот да, айрым диалектизмдер адабий тилдин нормасына чейин калыптанып жете алат: илгич-кур-белбоо, чыбый-чөжө-балапан, пул-акча, гулдесте-букет, акиташ-ак-аки ж. б.

Башка тилдерден кабыл алынган сөздөрдүн айрымдары да эне тилибиздеги сөздөргө маанилеш болуп калып, синонимдерди пайда кылат. Кыргыз тилиндеги бул сыяктуу кабыл алуу жолу менен пайда болгон синонимдик катарлар активдүү түрдө колдонула берет: айнек (ар.) -терезе, нан (ир.) — токоч, шылтоо – себеп (ар.), ыракат – ракат (ар.), көңүл-маанай (паанай) (ир.) – настроение (орус), уста-мастер (орус), мөөнөт (ар.)-срок (орус), муздаткыч-холодильник (орус), жетекчи-шеф (орус), кызыл үй-библиотека (орус) ж. б.

Синонимдердин стилдик максатта колдонулушу

Синонимдер көркөм чыгармаларда жыш кездешет. Анткени бир эле окуяны, көрүнүштү, нерсени ар кандай сөздөр менен баяндап берүү көркөм сөз чеберинин атайын ыкмасы болуп саналат. Чыгармаларда өтмө мааниде колдонулган сөздөр жалаң эле кыйыр маанини пайда кылбастан, синонимдин катарын түзөт. Алар жаратылышты сүрөттөөдө, кубулушту туюндурууда, кейипкерлердин портретин ачып берүүдө эң кеңири колдонулат.

Боз үй — кыргыздын турак жайы.

Элибиздин улуттук мүлкү

Кыргыздын боз үйү — элдин сергек акылынан чыккан, чебер колунан тамган, теңдешсиз өзүнчө өнөр. Ал-укмуштай айлакердик көркөмдүккө, математикалык так эсепке жана физикалык тең салмакка ээ. Жалаң мал чарбачылыгын аркалаган эл каалаган жерге: мейли тоодо, мейли түздө жашоого бирдей оңтойлуу шарт түзгөн үйдү жаратып алуусуна жашоо-тиричилиги өзү мүмкүндүк берген. Калк жашаган жайларда керектүү жыгачтар чыккан. Кыргыздар боз үйдүн мына ушундай түрүн жаратышы үчүн турмуштук тажрыйбаларын, талантын, акыл-ойлорун жана кол өнөрчүлүгүн жумшаган, көчмөн элдердин биргелешкен акыл-оюнан жаралган, жеңил десең жеңил, чечкенге, тиккенге оңой, жайында салкын, кышында жылуу, жөнөкөй, улуу эстелиги, ыйык куту жана кол өнөрчүлүгүнүн туу чокусу. Көчүүгө жеңил, каалаган жайга кондурууга ылайыкталган, жаан суусун тез агызган, табияттын ар кандай таасири-күчүнө туруктуулук кылган боз үйдүн ичине от жагууга жана жылуулукту сактоого да оңтойлоткон.

Түндүк көтөрүү

Кыргыздар жашоо-шартына ылайык боз үйдүн жүктөмө түрүн кабыл алышкан. Алачыктардын көчүрүп жүрүүгө ылайыктуу түрлөрүнүн андан аркы өнүктүрүлгөн түспөлү катары каралат. Боз үйдүн жыгач тулкусуна узанган усталар-чыныгы архитекторлор. Жайып тиксе, тең салмакты сактап, кыз такыясындай келишимдүү, бүктөп койсо, бир төөлүк жүк, көчүп-конууга ылайык, тоолуктардын сыймыктуу бул мүлкүнүн көлөмү, албетте, ар кандай болот.

Үйдүн жыгачы «он эки канат», «сегиз канат», «алты канат», «төрт канат», же «жүз баштуу», «сексен баштуу», «жетимиш баштуу», «элүү баштуу» деп айтылат. Чоң-кичинесин далилдеген үйдүн башы сайылган ууктун саны менен өлчөнөт. Тигип-чечүүгө жана көчүп-конууга, ички эмеректеринин орун алышына 55-65-75 баштуу үйлөр арбын жасалган. Боз үй «тигилиши мыкты», «бүркүттүн томогосундай», «топтой келип», «такыя түндүк», «жыгачтын маталышы мыкты» жана башка ушул сыяктуу жалпы элдин калыс сынынан өтөт. Ак өргөөнү көтөрүүдө көөрү төгүлгөн зергердин, жыгаччынын, кайкач бармак оймочунун, саймачынын, өрмөкчүнүн, токуучунун, эшмечинин, түймөчүнүн, чырмакчынын, бычмачы-тикмечинин колдору катышат.

Мунун эң чоңу «ак сарай» деп аталат.
Байыртан бери боз үйлөр жасалыш үлгүсү боюнча кыр­гыздын боз үйү жана калмак (моңгол) боз үйү болуп айырмаланган. Кыргыздардын боз үйүнүн керегеси кенен, ууктары узун, түндүгү бийик келет.Боз үй ичинде бүткүл кыргыздын байыртан берки тарыхы, тиричилиги, салты, маданияты, тили, дили, акылмандыгы, өнөрү, ой-акылы жатат. Анын баарын чечмелеп айтса өтө узак кеп.

Кыргыздын боз үйүндөгү ырым-жырымы күчтүү болгон: керегеге бутту артпаган, түндүктүн жибине артылбаган, босогону баспаган, түндүктү, баканды аттабаган, отко суу куюп өчүрбөгөн, чөмүч менен итке аш куйбаган, тулганы, сүттү теппеген, шамалды сөкпөгөн, дасторконду тетири салбаган, күйгөн отко түкүрбөгөн, жылдыз санабаган, эшикти тээп ачпаган, босогого туруп бой кербеген, үйдө ышкырбаган, үй айланып чуркабаган жана башка. Боз үйдүн жыгачын ар түрдүү усталар жасашат. Ал өтө чеберчиликти, көп убакытты талап кылат. Боз үйдүн уук-керегесин, босого таягын узанган чеберди «уукчу», «керегечи», түндүк жасаганды «түндүкчү»дешет.

Кыргыздар жакшылык айтканда «түндүгүңдөн түтүн үзүлбөсүн», «чамгарагың көтөрүлсүн, очогуң өчпөсүн», «отуң өчпөсүн», «түндүгуң бийик, керегең бек болсун», «коломтоң сапырылбасын», суук кабарды билгизгенде «келе бакан, куу союл», «чаначтай көөп», «карды чанач», «чылгый чаначтай ийле», каргыш айтканда «түндүгүң түшсүн», «чыгдандын ары жагында кал» деген сөздөрдү айтышкан.

Кыргыз боз үйлөрүнүн жыгачтары негизинен талдан, түндүгү арчадан жасалат. Көлөмү боюнча төрт канат, алты канат, кээ бир ажолордун, байлардын ак өргөлөрү 30 канатка жеткен учурлары бар.

Боз үйдүн ичи Боз үйдүн так ортосу – коломто, ага казан асылат. Төр – үй­дүн эшикке карама-каршы тушу. Анда жүк жыйылып, ала кийиз, өрө кийиз, шырдак, көлдөлөң, төшөк салынат. Жүктүн эки жагына текче илинет.

Эпчи жак – үйдүн кире беришиндеги оң тарабы. Ага ала бакан орнотуп, ашкананы чий (чыктан) менен болуп, ал жерге тамак-аш, идиш-аяк сакталган. Аяк кап, чыны кап илинген.

Эр жагы – үйдүн сол тарабы. Анда эркектердин кийими, куралы, ат жабдык жана башка буюмдары коюлган.

Улага – үйдүн кире бериши. Ага, адатта, отун жыйып, ээр-токум коюлган. Боз үйгө туш кийиз, көшөгө тартуу – эзелтеден берки салт.

Боз үйдүн ичи

Боз үйдү жасоодо, тигүүдө, чечүүдө, жүктөөдө, сактоодо көркөм кол өнөрчүлүктүн ар бир түрү табы менен кармалат да, тери — жүн, сайма, таар, жыгач, таш буюмдары боз үйдүн ички колдонмо-жасалгаларына катыш жасайт. Узчулук: оймочулук, саймачылык, чыгармачылык,өрмөкчүлүк, килемчилик, түймөчүлүк, бычмачылык, зергерчилик, кайышчылык, жыгаччылык, мүйүзчүлүк, таш чегүүчүлүк боз үйдөн көрүнүп, элдик буюм катары таанып-туюлат. Эстетикалык ыракат берет. Эгер өнөрдүн бирөө болбосо, үйдүн бир татым тузу кемийт. Боз үй көтөрүүчүлөр жогоруда санап кеткен узчулук (аялдарга таандык өнөр) аракеттерин бүтүндөй өзү эле бир колдон чыгарууга жетишкен. Ким зергер аталса, ал боз үйдүн устачылыгын түгөл кармаган.

Боз үй азыр ак өргөө катары тигилүүдө. Анда коломто жок. Үйдүн эни менен бирдей шырдак, ала кийиз, шалча салынат. Боочулары, тегиричи, кылдыроочу кадимки терме болот. Боз үй тигүүдө айырмачылыктар бар. Жасалга буюмдарында жашыл түс арбын пайдаланылса, ички жасалгалар жашыл болуп көрүнүп, аны «жашыл үй» дейт. Мына ушундай боекторуна карай «сары үй», «кара үй», «кызыл үй» деп айтылышы ыктымал.

Боз үйдүн жабдылышы

Жыгачтан (тал), кийизден, майда жип жана кичинекей шурулардан болот.Анын жыгач бөлүгүнө (түндүк, уук, кереге, босоголдр) четинден, тал, теректен ж.б. узун шыргайларды колдонушат. Алгач уук менен керегеге жарактуу болгон жыгачтарды жасоочу жерге топтоп алат. Аларды матоодон өткөрүү үчүн (жумшартуу үчүн) корго салып жумшартып алат. Жумшарган жыгачтардан уукка, керегеге ылайыктап тистен өткөрүшөт.

• Уук — тистен өткөндөн кийин үйдүн чоң же кичинесине ылайык формага келтирип, ченеп жасайт. Ууктун баш жагы түндүктүн алкагындагы көзөнөккө туура келгидей кылып учталат. Аяк жагы кооздолуп, учуна керегенин башына байлай турган өрүлгөн жип тагылат. Ууктарды кызыл жошо менен боёп, (азыр кызыл сыр менен боёп жүрүшөт) формасын өзгөртүп жибербеш үчүн, аны көлөкө жерге бир нече күн коюп кургатат.

• Кереге — уукка караганда жасалышы татаал болот. Кергенин жыгачын да корго салып, жашытып алып тиске салып ийет. Керегенин баш жагын «ийди» менен ийип коёт. Бирок ууктукуна караганда, керегенин жыгачтары бирдей болбойт. Керегеде кыска саканактар болот. Саканактар ар бир канат керегени бириктирүүгө жардам берет. Керегенин жыгачтарын 18-20 см. аралыкта кылып, көк менен (атайын териден даярдалган жип) көктоп, тор көз кылып бириктирет. Көк уйдун, төөнүн терисин тузга чылап, чылгый боюнча тилип алып, анан көктөлөт.

• Түндүк — алкак жана чамгарак деген эки бөлүктөн турат. Алкакактуу жоон талдан, кайындан корго алып, жашытып тиске салып, андан кийин ийип, ченеп, экөөнү тууралап бирин-бирине аштап жасалат. Алкактын сырткы капталына үйдүн чоңдугуна жараша ууктардын башы киргидей көзөнөктөр (60,70,80) үшкү менен көзөлөт. Алкактын үстү жагына чамгарактын баштары кире тургандай кылып, карама-каршы багытта төрттон төрт жагына 16 көзөнөк тешилет.

• Босого таяк — жыгачтан жасалган эки жак босого. Бирден баш босого жана жер босого жасалат. Жыгачтан жасалган бардык жабдууларды жыгач усталар гана жасай алышат. Усталардын колдонгон мурунку куралдары: матоо жыгач, ийди, үшкү, аштама керки, мети темир шиш, шибегелер, тарткы дегендер болгон.

• Боз үйдү калкалоочу чий. Чийди тандап, узунунан жаандан кийин бирден түбү менен тартып келип аарчып тазалайт. Андан кийин 6-8 тап кылып согот. Мисалы, 6 тапка 12 сүйрү ташка жип ороп баканга салмоорлоп, чийди бирден коюп жиптерди алмаштырып иштей берет. Боз үйдүн сырткы жабдуулары: үзүк, туурдук жана эшик. Буларды ак койдун жүнүнөн кийиз жасап, анан ченеп, бычып жасалат.

• Yзүктүн — түндүк жагы кууш жана этек жагы жазы болот. Боз үйгө алдыңкы жана арткы болуп, эки чоң үзүк жасалат. Yзүктөрдүн алды жана арты бастырык менен бекитилет.

• Туурдук — керегеге ылайыктап жасалат. Туурдуктун жабык баш деген бөлүгү үйдмн ич жагынан көрүнүп турат. Боз үйдүн эшигинин ички бетин чийден согуп, сыртынан кийиз каптайт. Эшиктин босогодон өйдөкүсү үзүктүн астында калат.

• Түндүк жабуу – түндүккө жанаша бычылып жасалат. Анын төрт бурчуна жип тагылат. Анын бурчтарын төтөгө деп коёт.

Боз үйдүн майда жабдуулары көп болот. Алсак, түндүккө эки желбоо жип тагылат. Шамал болгондо анын пайдасы абдан чоң. Кырчоо менен (курчоо) туурдуктарды бастырып боз үйдү айланта курчап коёт. Түндүк жабдууга да жип байланат. Жиптерден башка ак сызмалар жана үзүк, туурдуктарга терилип түр салынып жасалган сызмалар жасалат.

Кыргыз боз үйү илгертен ата-бабадан бери карай очогунан от өчпөгөн, жайы-кышы жашап тукум улап келген, жашоо тиричилигин баштарынан кечирип келген мекени жана туусу болгон деп айта алабыз. Боз үйдү кыргыздын улуттук чыгармачылык маданиятын чагылдырган эмгеги десек да болот. Кыргыздар ар дайым улутун, тилин, дилин, наркын бузбай сактап келген эл.

Значение [kk]

пайда болу — оқиға немесе оқиға.

Похожие слова: пайда болу

Синонимы & Антонимы: не найдено

Вы зашли на страницу вопроса Синоним на слово пайда?, который относится к
категории Қазақ тiлi. По уровню сложности вопрос соответствует учебной
программе для учащихся 5 — 9 классов. В этой же категории вы найдете ответ
и на другие, похожие вопросы по теме, найти который можно с помощью
автоматической системы «умный поиск». Интересную информацию можно найти в
комментариях-ответах пользователей, с которыми есть обратная связь для
обсуждения темы. Если предложенные варианты ответов не удовлетворяют,
создайте свой вариант запроса в верхней строке.