Синоним деген не ереже

Синонимдер

Синоним – айтылуы әр түрлі, бірақ мағыналары бір-біріне жақын сөздер. Синонимдер кем дегенде,екі сөзден болады. Одан да көп сөзден болуы мүмкін. Мысалы: сабырлы,байсалды,төзімді,ұстамды,салмақты.

1.Екі сөздің сырт формасы мүлдем басқа болып келуінен жасалады: адам – кісі; ел-халық; надан – топас; үлкен – зор; әдейі – қасақана; нану – сену т.б.

2.Кейде синонимдік қатарға енген сөздердің бірді-екілі дыбыстарында ғана өзгеріс болып келеді: мағлумат – мәлімет т.б.

1. Түбірлерге қосымшалар қосып, негізгі түбір мен туынды түбір біріне-бірі синоним болады: жара – жарақат, ағын – ағыс, ық – ықтасын, қап – қапшық, келін – келіншек т.б.

Синонимге тән негізгі бес түрлі белгі бар:

а) Синонимдер кемінде екі сөз болуы керек;

ә) Синонимдерге енетін сөздердің мағыналары үйлес, жақын болуы керек;

б) Синонимдер үнемі бір сөз табынан болуы керек;

в) Синонимдер белгілі бір сөз табына тән грамматикалық тұлғада тұруы шарт;

г) Бірін-бірі ауыстыратын синонимдер сөйлемнің бір-ақ мүшесінің қызметін атқаруы керек.

Синонимдер негізінен үш сөз табынан жасалады.

Зат есімнен жасалған синонимдер: кескін, пішін, бейне,

Сын есімнен жасалған синонимдер: қайғылы, уайымды,

мұңды, қасіретті, қапалы т.б.

Етістіктен жасалған синонимдер: айту, жеткізу, сөйлеу,

Сондай-ақ, синоним қатары үстеулерден де болуы мүмкін.Мысалы: Жақып бұл хабарды шапшаң жеткізді. Жақып бұл хабарды тез жеткізді. Жақып бұл хабарды дереу жеткізді. Жақып бұл хабарды жедел жеткізді.

Антоним (грек тілінен алынған „ қарсы” және „ атау”) – мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер. Мысалы: аласа-биік, ұзын-қысқа,ақ-қара, алыс-жақын, су жүрек – жүрек жұтқан т.б.

Источник статьи: http://baribar.kz/student/10819/sinonimder/

Сабақ жоспары Қазақ тілі «Синоним дегеніміз не?» 2 сынып

38 000 репетиторов из РФ и СНГ

Занятия онлайн и оффлайн

Более 90 дисциплин

«Дені саудың-жаны сау»

Синоним дегеніміз не?

Мұғалімнің аты: Кембаева Л.

2.2.2.1 Синоним, антоним, омоним (сөздік қолдану) сөздерді ажырату және мағынасын түсіну, сөйлеу барысында қолдану

Барлық оқушылар орындай алады:

Сөйдің лексикалық мағынасын түсінеді;

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

Өз бетінше сөйлемдегі сөздердің байланысын анықтай біледі;

Кейбір оқушылар орындай алады:

Берілген тақырып бойынша тұжырым жасай алады;

1.Синоним, антоним, омоним сөздерді ажыратады және мағынасын түсінеді, сөйлеу барысында қолданады;

2. Мәтіннің тақырыбы мен тірек сөздердің негізінде мәтіннің мазмұнын болжайды;

Түйінді сөздер мен сөз тіркестері:

Тірек сөздердің айтылуын ,есте сақтау дағдысын қалыптастыру; тірек сөздерді сабақ барысында қайталату.

Талқылауға арналған сұрақтар:

Не себепті. деп ойлайсыз

2. Мағынасы қарама-қарсы сөздерді қандай сөз дейміз?

3. Спорт сөзінің лексикалық мағынасы қандай?

Өзара сыйластыққа тәрбиелеу, жұппен жұмыс орындау арқылы достыққа, жолдастыққа тәрбиелеу.

Антоним дегеніміз не?

Жоспарланған уақыт есебі

Жоспарланған жаттығу түрлері (төмендегі жазбаларды сіз жоспарлаған жаттығу түрлерімен ауыстырыңыз)

Балалар бір-бірімен амандасып, танысады, жылы тілек тілейді.

Балаларды түстер арқылы үш топқа бөлемін.

Антоним дегеніміз не?

12 – жаттығу « Өлеңді оқы» ҰЖ
Дескриптор:

1. Өлеңді мәнерлеп оқиды;

2. Өлеңді қатесіз көшіріп жазады;

3. Қарамен жазылған сөздердің астын сызады;

4. Қарамен жазылған сөздердің мағынасы бір-біріне жуық екенін дәлелдейді;

5. Синоним сөзінің мағынасын түсінеді;

13-жаттығу «Болжа» ӨЖ
Дескриптор:

1. Өлеңді мәнерлеп мағынасын түсініп, оқиды;
2. Тақырыбы бойынша өлеңнің мазмұнын болжайды;

3. Тақырыбы бойынша айтқан ойларын өлеңнің мазмұнымен салыстырады;

4.қарамен жазылған сөзінің синонимін табады;

14-жаттығу « Ойлан тап» ойыны ЖЖ

Ребусты шеш. Шешуіндегі сөздің синонимін тап.

Дескриптор:

1. Берілген иллюстрация бойынша ребустың жауабын айтады;
2. Шешуіндегі сөздің синонимін табады ;
3.Тағы басқа синоним сөздеріне мысалдар келтіреді;

4. Бір-біріне түсіндіреді, толықтырады;

16-жаттығу: « Қимылмен көрсет» ТЖ
Дескриптор:

1. Өлеңді оқып, ондағы қимылдарды көрсетеді;

2. Өзінің ертеңгілікке жасайтын жаттығулары туралы әңгімелейді;

3. Бір-бірін тыңдайды, бағалайды;

Үй тапсырмасы: 15-жаттығу ереже жаттау

Кері байланыс: «Бағдаршам» әдісі

Саралау-оқушыға мейлінше қолдау көрсетуді қалай жоспарлайсыз?

Қабілетті оқушыға тапсырманы

қалай түрлендіресіз? Қабілетті оқушыға қосымша карточкалар беремін.

Барлық оқушылар орындай алады:

Оқушылардың көпшілігі орындай алады:

Кейбір оқушылар орындай алады:

Бағалау – оқушы білімін тексеруді қалай жоспарлайсыз? Жұптық, топтық, өздік жұмыста жұлдызша,житондар арқылы бағалаймын. Мадақтау, марапаттау арқылы бағалауды жүзеге асырамын.

Пәнаралық байланыс – музыка, көркем еңбек, АКТмен байланыс. Құндылықтармен байланыс (тәрбие элементі)

Ауызбіршілікке, ұқыптылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың мақсаты мен оқу мақсаттары орындалды ма? Бүгін оқушылар не үйренді?

Сабақ қалай өтті, қандай деңгейде өтті?

Жоспарланған саралау жақсы іске асты ма ? (тапсырмалар сәйкес болды ма?)

Уақытты қалай пайдаландым?

Жоспарыма қандай өзгеріс енгіздім және неге?

Выберите книгу со скидкой:

ПЕРВОЕ ЧТЕНИЕ. ШКОЛА ЖУКОВОЙ (ОБУЧАЮЩАЯ АКТИВИТИ +50 А5). ФОРМАТ: 160Х215 ММ. в кор.50шт

Актерское мастерство: американская школа

Школа литературного и сценарного мастерства: От замысла до результата: рассказы, романы, статьи, нон-фикшн, сце- нарии, новые медиа

Школа Флайледи: Как навести порядок в доме и в жизни

Книга тайн. Школа Эвер Афтер.

Золотая школа садовода

Математика. Новый полный справочник школьника для подготовки к ЕГЭ

Дошкольная педагогика с основами методик воспитания и обучения. Учебник для вузов. Стандарт третьего поколения. 2-е изд.

Считаю и решаю: для детей 5-6 лет. Ч. 1, 2-е изд., испр. и перераб.

Начинаю считать: для детей 4-5 лет. Ч. 1, 2-е изд., испр. и перераб.

Считаю и решаю: для детей 5-6 лет. Ч. 2, 2-е изд., испр. и перераб.

Пишу буквы: для детей 5-6 лет. Ч. 2. 2-е изд, испр. и перераб.

БОЛЕЕ 58 000 КНИГ И ШИРОКИЙ ВЫБОР КАНЦТОВАРОВ! ИНФОЛАВКА

Инфолавка — книжный магазин для педагогов и родителей от проекта «Инфоурок»

VI Международный дистанционный конкурс «Старт»

• 16 предметов
• Для учеников 1-11 классов и дошкольников
• Наградные и подарки

Международные дистанционные “ШКОЛЬНЫЕ ИНФОКОНКУРСЫ”

для дошкольников и учеников 1–11 классов

Оргвзнос: от 15 руб.

Номер материала: ДБ-957450

Добавляйте авторские материалы и получите призы от Инфоурок

Еженедельный призовой фонд 100 000 Р

Не нашли то что искали?

Вам будут интересны эти курсы:

Оставьте свой комментарий

Ответственность за разрешение любых спорных моментов, касающихся самих материалов и их содержания, берут на себя пользователи, разместившие материал на сайте. Однако редакция сайта готова оказать всяческую поддержку в решении любых вопросов, связанных с работой и содержанием сайта. Если Вы заметили, что на данном сайте незаконно используются материалы, сообщите об этом администрации сайта через форму обратной связи.

Все материалы, размещенные на сайте, созданы авторами сайта либо размещены пользователями сайта и представлены на сайте исключительно для ознакомления. Авторские права на материалы принадлежат их законным авторам. Частичное или полное копирование материалов сайта без письменного разрешения администрации сайта запрещено! Мнение редакции может не совпадать с точкой зрения авторов.

Источник статьи: http://infourok.ru/saba%D2%9B-zhospary-%D2%9Baza%D2%9B-t%D1%96l%D1%96-sinonim-degen%D1%96m%D1%96z-ne-2-synyp-4100342.html

Синоним (гр. ‘synonymos’ — мағыналас, мәндес) — тұлғалары әртүрлі, мағынасы жақын сөздер.

Тілдердің дамып жетілуі, оның сөз байлығынан, оралымдағы синонимдерінің молдығынан көрінеді. Синоним ретінде жұмсалатын мәндес сөздер тобы синонимдік қатар немесе синонимдік ұя деп аталады. Синонимдік қатар құрамындағы мағыналық тұрғыдан ұйыстырып тұрған сөзді тірек сөз не доминант дейміз.

• Синонимдік қатарға енген сөздердің мағыналық тұрғыдан айырмасы болады. Мысалы, құлшыну — белсену, соғыс — ұрыс, жабу — кілттеу сөздерінің мағыналық салмағы әртүрлі.
• Синоним сөздерді үш түрлі белгілері арқылы тануға болады:

1. мағыналық реңк (бала — перзент, ұстаз — мұғалім);
2. стильдік реңк (еліру — желпілдеу, ақсақал — қария);
3. сөз қолданысындағы реңктер (өмір — ғұмыр, биік тау — бойшаң адам).

• Синонимдер мынадай жағдайларда қолданылады:

1. мәтінде бір рет пайдаланылған сөзді қайталамау үшін;
2. бір ұғымды түрлі белгілермен жан-жақты сипаттау мақсатында;
3. мағыналас екі сөз қатар келсе, алдыңғысы соңғысын анықтап, мағынасын күшейтеді. Мұндай сөз қолданысын плеоназм дейді. Мысалы, заңғар биік тау, құр бекер жүру;
4. Синонимдер фразеологизмдерде кездеседі. Мысалы, Бармақ шайнап, сан соғып, құсамен өткен өмір ғой — бұл да бір.
5. Сөздің орнына оның жеке түсінігін перифраза тәсілімен сипаттау арқылы; Мысалы, Астана деудің орнына Қазақстанның астанасы;
6. Мағынасы жағымсыз сөздерді эвфемистік тәсілмен жұмсартып, жеңілдетіп айту. Мысалы, өлді — о дүниелік болды, қартаю — жасы ұлғаю, т.б.

Стилистикалық синонимдер — стилистикалық жағынан ерекшеленетін синоним сөздер.^[1]

Қызықты дерек[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Мысалы қазақ тілінде бет деген сөздің 24 синонимы (түр, бет, келбет, ажар т.с.) бар екен ^[2]

Дереккөздер[өңдеу | қайнарын өңдеу]

Сайт материалдарын пайдалану шарты

Көшіріп басу, сілтеме беру, материалды жариялау (фото,видео,аудио жазбаларды қоса) Stan.kz сайты редакциясының хат түріндегі рұқсаты берілгеннен кейін ғана жүзеге асырылады. Үшінші тараптың жарияланымды пайдалану құқығы тек рұқсат етілген жағдайда ғана жүзеге асырылады.

Условия использования материалов сайта

Копирование, цитирование и последующее распространение материалов (включая фото, видео и аудиоматериалы) сайта Stan.kz допускается только с письменного разрешения редакции. Цитирование материалов, права на которые принадлежат третьим лицам, производится на условиях, установленных правообладателями.

 Тұлғасы басқаша болғанмен, мағынасы бір-біріне жуық, бірінің орнына бірі қолданыла беретін лексикалық бірлікті синонимдер деп атаймыз.

Синоним сөзін грек тілінен (synonimon) аударғанда «қатар атау»деген мағынаны білдіреді. Тілдегі синонимдер – сөз қорының асыл қазынасы. Өйткені тілдің бай да оралымдылығы, оның сөздік құрамының қандай дәрежеде  дамып  жетілгені  синонимдер арқылы айқындалады.

Кез келген тілдің  көне заманнан бергі даму тарихы, лексикалық, грамматикалық жағынан жетіле түсуі оның сөздік құрамындағы синонимдік қатардың молайып, толығып, тармақтанып  отыруымен тығыз байланысты.

Синонимдердің нәзік стильдік реңкі, экспрессивті-эмоционалды бояуы оны орнымен  қолданғанда, басқа сөзбен тіркесе айтылуынан  да байқалады. Көп  ғасырлық  бай, әдеби  дәстүрі бар  халықтың лексикалық, морфологиялық  жағынан дамып жетілген тілдің көрінісі ондағы қалыптасқан синонимдік бірліктердің әр алуандығымен, оның лексико-семантикалық жүйесінің күрделілігімен айқындалады.

Соған орай синоним сөздер сөз байлығының құнарлы бір саласы болуымен қатар, әр халықтың ұлттық  таным-түсінігін, болмысын да танытады. Әдетте сөз логикалық  дәлдігімен, ойлаған ойдың реңктерін өз бояуымен нақты көрсете алса ғана мәнерлілік сипатқа ие болады. Мазмұн мен мақсатқа  сайма-сай лайықтап алынған  сөздер ғана мәнерлі деп танылады. Сөз де қиюластырып қалаған кірпіш сияқты шеберлікті  керек етеді. Шешен де шебер  сөйлеудің  бір ұшы-тілдегі синонимдерді  қисынын  келтіріп, реңкін  айқын ажыратып, тап басып, орнымен үйлестіріп жұмсай білуде.

Тілдің табиғатын айқын сезініп, синонимдерді таңдап, талғап пайдаланып, сөйлем ішінде дұрыс қолданудың күнделікті қарым-қатынаста айрықша маңызы бар. Лексиконы синонимге бай адам сөз мағыналарының нәзік реңктерін дөп басып, қолдану шеберлігінің арқасында шешен сөйлеп, ойын анық та тартымды жеткізе біледі. Демек, синонимдер — тіл байлығы дегенде біз сөздердің жеке тұрғандағы жай тізбегі деп түсінбейміз, олардың кең қолданысқа түсіп, көңілдегі көрікті ойды мүлтіксіз шебер жеткізудегі мәнді қызметін айтамыз.

Қазақ тілінде синонимдерді  жинастыру, сөздік жасауға әзірлеу, жүйелі зерттеу өткен ғасырдың елуінші жылдары қолға алынған. Синонимдерге қатысты кандидаттық диссертациялар мен басқа да зерттеу жұмыстары жазылды.  Мәселен, Ф.Оразбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есім синонимдер» (1988), М.Серғалиевтың «Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы (1991) деген зерттеулер жарық көрді.

Ә.Болғанбаевтың «Қазақ тіліндегі синонимдер» (1970) атты монографиясы қазақ тіл білімінде синонимдерге  қатысты  іргелі  зерттеу еңбек болып табылады. 1962 жылы тұңғыш рет  жарық көрген «Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі» құнды лексикографиялық еңбек болды, екінші рет 1975 жылы қайта басылды. Кейінгі толықтырылып басылған синоним сөздіктердің негізіне осы еңбек негіз болғанын айту керек.

Кемінде екі сөзден құралып, белгілі ұғымды білдіретін мәндес, мағыналас сөздердің жиынтығы синонимдік қатар немесе синонимдік ұя деп  аталады. Әрбір  қатарда  бір  сөз басқа синонимдерге қарағанда басым айтылып, басқа сөзді өзінің төңірегіне топтауға негіз болады. Ондай сөздер синонимдік доминант (ұябасар, негізгі) деп аталады. Мысалы, талап – ықылас, жігер;  ақыл – ес, сана, ой;  іріктеу – сұрыптау, таңдау;  ахуал – хал, жағдай, тұрмы;  мәлімет – мағлұмат, ақпар, дерек;  қағида – тұжырым, ортақ заңдылық, тиімді – пайдалы, қолйлы, ыңғайлы;  жұмыс істеу – іс істеу, еңбек ету;   мүдде – мақсат, тілек, арман;  ақпарат – хабар, жаңалы;, заңды – заң жүзінде, заң бойынша, құқық – ерік, бостандық, т.б.   

Синонимдердің стильдік мәні неше алуан функционалдық стильде қолданылумен тығыз байланысты. Тіліміздегі синонимдердің мынадай стильдік реңктері байқалады:

Мағыналық синонимдер дегеніміз —  әр сыңарының жеке дара өзіне  тән мағыналық реңкі бар,  стильдік  жағынан шектелмейтін,  жалпыхалыққа түсінікті,  тілдің барлық  саласында  емін-еркін  қолданылатын,  бейтарап  сөздер есебінен түзілген синонимдер шоғыры.  Мысалы, Жығылу мен құлау синонимдері  бір  ұғымды  білдіргенмен,  мағынасы  жағынан  бір-бірінен ажыратылады.  Жығылу етістігі семантикалық тұрғыдан  тек адамға, жанды затқа ғана қолданылса,  құлау етістігі жанды да жансыз да затқа қатысты  қолданылады.

Стильдік синонимдер дегеніміз сыңарларының  біреуі  функционалды стильдік тармақтарда   кеңінен қолданысқа ие болса, екіншісі  белгілі бір стильдік тармақта ғана шектеліп қолданылатын синонимнің түрі.   Мысалы  зәуілім  мен биік синонимдерін алатын болсақ:  биік үй, биік қабырға, биік баспалдақ, биік дарбаза, биік қоршау, биік ағаш, биік мұнара,  биік жартас сияқты көп сөздермен тіркесе алса, зәуілім мұнара, зәуілім жартас түрінде стильдік жағынан дұрыс тіркес құрай алмайды.

Мағыналық-стильдік синонимдер дегеніміз —

Ұқсас материал:

• Қазақ әдебиетінен ҰБТ сұрақтары (І нұсқа)
• Қазақ әдебиетінен ҰБТ сұрақтары (ІІ нұсқа)
• Тест: Ақиық ақынның өлеңдерін қаншалықты жақсы білесіз?
• Эс­се жә­не оның түр­ле­рі
• Қазақ тілі бойынша тақырыптық тест сұрақтары
• Ғылыми стильдің тілдік амал-тәсілдері
• Қазақ әдебиетінен ҰБТ сұрақтары (ІІІ нұсқа)
• Шешендік өнер тарихы
• Қазақ тілі пәні бойынша бөлімді қорытындылауға арналған тест тапсырмалары
• Қазақ тілі пәні бойынша бөлімді қорытындылауға арналған тест тапсырмалары
• Қашаған Күржіманұлының өміріне байланысты тест сұрақтары
• Қазақ әдебиеті бойынша тақырыптық тест жинағы

Синонимдер

Синоним – айтылуы әр түрлі, бірақ мағыналары бір-біріне жақын сөздер. Синонимдер кем дегенде,екі сөзден болады. Одан да көп сөзден болуы мүмкін. Мысалы: сабырлы,байсалды,төзімді,ұстамды,салмақты.

1.Екі сөздің сырт формасы мүлдем басқа болып келуінен жасалады: адам – кісі; ел-халық; надан – топас; үлкен – зор; әдейі – қасақана; нану – сену т.б.

2.Кейде синонимдік қатарға енген сөздердің бірді-екілі дыбыстарында ғана өзгеріс болып келеді: мағлумат – мәлімет т.б.

1. Түбірлерге қосымшалар қосып, негізгі түбір мен туынды түбір біріне-бірі синоним болады: жара – жарақат, ағын – ағыс, ық – ықтасын, қап – қапшық, келін – келіншек т.б.

Синонимге тән негізгі бес түрлі белгі бар:

а) Синонимдер кемінде екі сөз болуы керек;

ә) Синонимдерге енетін сөздердің мағыналары үйлес, жақын болуы керек;

б) Синонимдер үнемі бір сөз табынан болуы керек;

в) Синонимдер белгілі бір сөз табына тән грамматикалық тұлғада тұруы шарт;

г) Бірін-бірі ауыстыратын синонимдер сөйлемнің бір-ақ мүшесінің қызметін атқаруы керек.

Синонимдер негізінен үш сөз табынан жасалады.

Зат есімнен жасалған синонимдер: кескін, пішін, бейне,

мүсін т.б.

Сын есімнен жасалған синонимдер: қайғылы, уайымды,

мұңды, қасіретті, қапалы т.б.

Етістіктен жасалған синонимдер: айту, жеткізу, сөйлеу,

хабарлау т.б.

Сондай-ақ, синоним қатары үстеулерден де болуы мүмкін.Мысалы: Жақып бұл хабарды шапшаң жеткізді. Жақып бұл хабарды тез жеткізді. Жақып бұл хабарды дереу жеткізді. Жақып бұл хабарды жедел жеткізді.

Антоним (грек тілінен алынған „ қарсы” және „ атау”) – мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер. Мысалы: аласа-биік, ұзын-қысқа,ақ-қара, алыс-жақын, су жүрек – жүрек жұтқан т.б.

Синонимы — это слова одной части речи, различные по написанию и звучанию, но тождественные или близкие по значению.

Узнаем, что такое синонимы в русском языке.

Понятие о синонимах

Чтобы уметь пользоваться лексическим богатством русского языка, хорошо владеть речью, важно знание  и правильное употребление лингвистических средств, создающих точную и логичную речь. Такими лексическими средствами языка являются синонимы, антонимы, паронимы, омонимы.

Например, падение снега в ветреную погоду можно обозначить словами-синонимами:

• метель
• пурга
• метелица
• вьюга
• буран.

По словообразовательному составу выделяют синонимы однокорневые (следствие — расследование) и разнокорневые (слепой — незрячий).

В лексике русского языка различают виды синонимов:

• семантические
• стилистические
• абсолютные синонимы.

Семантические и стилистические синонимы

Семантические синонимы различаются только оттенками значения и образуют семантический ряд.

Семантический ряд

Синонимами являются слова:

• бой
• битва
• сеча
• сражение.

Они образуют семантический ряд, в котором стилистически нейтральное и наиболее общее по смыслу слово «бой» выступает в качестве главного. Существительные «битва» и «сражение» принадлежат книжному стилю. Слово «сеча» носит архаичный оттенок.

Синонимами бывают слова одной части речи, например:

• высокомерный, гордый, надменный, важный, спесивый;
• разрушать, ломать, громить, крушить;
• печально, грустно, невесело, тоскливо, нерадостно.

В синонимичном ряду «ломать», «разрушать», «громить», «крушить» отмечается нарастание действия по его интенсивности (ломать — крушить). Эти слова, отличающиеся оттенками значения, называются семантическими синонимами.

Слова, составляющие семантический ряд, могут иметь тончайшие оттенки в значениях, которые без контекста, как правило, не различаются. Вот, например, как Д. Фонвизин объясняет слова «ветхий», «древний», «старинный», «старый»:

Старо то, что давно было ново, старинным называется то, что ведется издавна. Давно то, чему много времени прошло. В настоящем употреблении ветхим называется то, что от старости истлело или обвалилось. Древне то, что происходило в отдаленных веках… Старый человек обыкновенно любит вспоминать давние происшествия и рассказывать о старинных обычаях; а если скуп, то в сундуках его найдёшь много ветхого.

Стилистические синонимы принадлежат разным стилям речи, начиная со стилистически нейтрального и заканчивая просторечными словами, например:

• ходить, бродить, шататься, слоняться, шляться, таскаться;
• скупой, скряга, скупердяй, сквалыга, скаред, жадина;
• выговор, замечание, внушение, порицание, головомойка, нагоняй, нахлобучка, взбучка.

Очень важно чувствовать тончайшие смысловые и эмоционально-экспрессивные оттенки синонимов, чтобы наиболее точно выбрать слово и тем самым достичь точности выражения. Например, глагол «узнать» имеет большое количество стилистических вариантов:

• испытать, подвергнуться, испить чашу до дна ( книжн.);
• попробовать, испытать на собственной шкуре (разг.);
• изжить (уст.).

Стилистические синонимы, обозначая одно и то же явление действительности, имеют разную сферу употребления:

• провинция (нейтр.) — глухомань (разг.);
• отец (лит.) — батюшка ( устар.);
• печальный (нейтр.) — кручинный (нар.-поэт.).

Синонимы называются абсолютными, если разные слова обозначают одно и то же и не имеют ни семантических, ни стилистических различий:

• бегемот — гиппопотам;
• потому что — так как.

Контекстуальные синонимы

Особую группу составляют контекстуальные синонимы.

Контекстуальные синонимы — это слова, сближение которых по значению происходит только в условиях определенного контекста. Вне этого контекста они не являются синонимами.

В большинстве случаев контекстуальные синонимы имеют экспрессивную окраску. Их задачей является не назвать явление, признак или процесс, а охарактеризовать его. Например, в определенных контекстах глагол «говорить» (сказать) имеет синонимы:

• бросить
• проронить
• уронить
• брякнуть
• отколоть
• сморозить
• выдать
• загнуть
• ввернуть и пр.

Значение синонимов в речи

Синонимы призваны разнообразить нашу речь. Чтобы не повторяться, мы используем слово с тем же значением, но звучащее по-другому, то есть синоним. Иногда синоним нужен, чтобы подчеркнуть тонкое различие оттенка смысла, для более точного названия близких, но все же различающихся предметов, их свойств или действий.

• скучал по дому — скучал о доме;
• река течёт между крутыми берегами — между крутых берегов.

Итак, синонимы используются в речи:

1. для более точного выражения мысли (влажный и мокрый);
2. для выражения эмоциональной окраски (упал и брякнулся, шмякнулся, шлепнулся);
3. как средство для преодоления неоправданного повтора одного и того же слова;
4. как способ связи соседних предложений в тексте.

Примеры синонимов

• Родина — Отчизна — Отечество;
• взволновать — тронуть — потрясти;
• клевета — наговор — поклеп — напраслина — навет;
• понятно — толково — вразумительно;
• знаменитый — признанный — популярный — прославленный;
• близкий — ближний — соседний — близлежащий.

Фразеологизмы-синонимы

Синонимами могут быть не только отдельные слова, но и словосочетания и устойчивые обороты речи — фразеологизмы.

Сочетания «хоть пруд пруди», «тьма-тьмущая», «куры не клюют», «полон рот», «хоть отбавляй», «девать некуда» синонимичны наречию «много».

Слову «быстро» эквивалентно значение синонимичных устойчивых словосочетаний:

• во все лопатки;
• сломя голову;
• в мгновенье ока;
• высунув язык;
• со всех ног;
• во всю мочь.

Укажем примеры синонимичных пар фразеологизмов:

• сидеть сложа руки — бить баклуши;
• тянуть канитель — черепашьим шагом;
• намылить шею — продрать с песочком;
• водить за нос — втирать очки;
• стреляный воробей — тертый калач;
• кожа да кости — живые мощи;
• сложить голову — сыграть в ящик;
• не размыкать уст — набрать в рот воды;
• петь одну и ту же песню — крутить шарманку;
• дать импульс — внести свежую струю.

Благодаря синонимам, наша речь становится образной, выразительной и яркой.

Видеоурок на тему «Антонимы и синонимы»

Сөздің дыбысталу мен мағыдасы жағынан салыстырып қара-ғанда, синоним омонимге қарама-қарсы тұрғал лексикалық-се-мантикалық тілдік құбылыстар. Омонимдер ұғымы басқа, ды-бысталуы бірдей бірнеше сөздер тобын білдірсе, синонимдер, керісінше, ұғымы бір, әр түрлі дыбысталып айтылатын сөздер тобын қамтиды. Синоннмдер бір ғана ұғымды білдіретіндіктен, олар тек бір ғана сөз табына катысты болады. Синонимдер мен омонимдер бір қатарга едген сөздердің сад мөлшері жагынан да ала-құла. Қазақ тілілде омонимдік қатарға енген сөздің саны не бары 4 — 5-тен аспайды. Ал синонимдік қатардағы сөздердің саны кейде қырықтан да асып жығылады. Синонимдер мынадай иілеріне қарай топтастырылады:1 Сөздід дыбысталуында аз да болса, тұлгалық өзгешелігі болуы қажет.2 Сөздер бір ғана ұрымды білдіруі керек. 3 Сөздер бір ғана сөз табына қатысты болуға тиіс. Бұл үш белгі — сөздерді синоним деп танудағы басты шарт. Сонымен қатар бір сөз табынан болған синонимдер бірыңгай грамматикалық тұлғада келуі мен контексте бірін-бірі алмастырура болғанда, бір гана сөйлем мушесінің қызметін атқарады синонимдердід қосымша белгілерін қөрсетеді. Дыбысталуы әр басқа болғанымен, мағынасы жақын сөздер синонимдер делінеді.

Синонимдер сөздердің жалпы-магынлық бірлестігіне қарай топтастырылады, Яғни сөздер бір ғана ақиқат шындиқты көр- сетіп, бір гана үгымды білдіретіндіктен, олар синоним деп таны- лады. Синонимдік қатардың магыналық негізі сөздерді өзара жақындатып салыстыру үшін гана емес, сонымен қатар ол; бір-біріне қарсы қойып ерекшслеуге де негіз болады.Синонимдер бір ғана ұғымды білдіреді дегенмен олардың мағынасы нақ бірдей, әр уақытта олардың магынасы теп-тең болып тұрады деген сыңар жақ ұғым тумаса керек. Сөз беп сөздің мағыналық байланысы алыс та, жақын да, тікелей де, жанама түр, бола береді. Алыстың да алысы бар, жақынның да жақыны болады. Сөз мағынасының жақындыгы деген де тым кең ұғым, Мәселен, той—мейрам—мереке—думан—тамаша дегендер баласының қуанышты, қызықты күндерін білдіреді. Бұларды іштей «жалпы халыктық куанышты күндер» (Мейрам-мереке және «жеке семьяның немесе бір ауылдың қуанышты күн, (думан—тамаша) деп екі топқа бөлуге болады. Мұның ішіндегі той деген сөз куанышты күндердің екі тобына да жалпы айтылады. Өйткені бұл сөз кен мағынада да, тар ұғымда да жұмсала береді.

Сол сияқты семірту –шелдену—майлану—тойыну- жуан- дау—толу—қоңдану дегендер жан-жануарлардың арық семіз күйге айналғандыгын білдіретіндіктсн, синоним деп танимыз. Бұларды да мағыналық жақындыгына қарай екі жкке бөліп қарауға келеді: а) Адамга қатысты синоннмдер (жуандау—толу); ә) Басқа жан-жануарларға байланысты ағылатын синонимдер (шелдену—майлану—тойыну—қоңдану), Ал сөзі екі топқа да ортақ болып айтыла бсреді.

Сондай-ак, бағалы—күнды—қымбат деген сындык. Ұғымды білдіретін синонимдердіц де әрқайсысына тән өзіндік ерекшелігі бар. Мәселен, багалы сыйлық, бағалы киім дегсндегі мағыналық реңк құнды мен қымбат сөзінде жоқ. Құнды пікір де айтылғанмен | бағалы пікір деп айтылмайды. Сонымен синонимдер белгілі бір ұрымды білдіргенімен, олардыд арасында мағына жагынан толық сәйкестік, тепе-теңдік қасиет жоқ деп теледі.

Синоним болып жұмсалатын мәндес сөздердіц тобын сино- нимдік^атар немесе синонимдік ұя_деп атайды. Синонимдік қа- тарға енген сөздердің ішінен бір сөз сол»сөздерді мағына жағы- нан ұйымдастыруға ұйтқы болатын тірек (ұйытқы) сөз деп_таң- далынып алынады. Мұны тіл білімінде домпнант деп атап жүр, Доминант сөз мәндес сөздерді магыналық жағынан ғана топтас- тырмайды, сонымен бірге синонимдік қатарларды алфавит жүйе- сіне келтіру үшін де үлкен мәнді кызмет атқарады. Доминат сөзді дұрыс анықтап, белгілеп алмай синонимдерді тәртіпке келтіру мүмкін емес. Сондыктан синоним сөздігін жасауда доминат сөзді іріктеп, сұрыптап алуға айрықша көңіл бөлінеді.Доминант сөзге синонимдік қатардағы сөздердің ішіндегі мағына жағынан ең айқын, стильдік мәні жағынан бейтарап, жалпы халыққа соншалықты танымал дегендері ғана таңдалынып алынады.Синонимдік катарға топтастырылатын сөздердің шегін олардың логикалық бірлігіне қарап қана ажыратура болады. Әрбір синонимдік қатардағы сөздер негізінен екі кезеннен өтеді. Алғашқы кезеңде сөздер жалпы мағыналык бірлігіне қарай, ұқсастыру негізінде синонимдік қатарға топтастырылады. Ұқсастыру ұядан туатын жалпы ұғымға бағындырылады. Жеке сөздің қара басындагы өзгешелік бұл кезедде ешбір есепке алынбайды, Мәселе, ас—тамақ—дом—тағам—ауқат дргендер адам баласының жейтін қоректік затын білдіретіндіктен, ең әуелі бір синонимдік қатарға топтастырылады. Бұлардың бір-бірінен ажыратын өзгешсліктерін саралау — екінші кезеңдегі істелетін жұмыс. Синонимдік қатардағы сөздердің ұқсастығын табудан

гөрі олардың бас-басына тән өзгешелігі мен ерекшелігід табу әлде қайда киын жұмыс. ^Синонимдер бір-бірінен мағыналык реңкі жағынан, стильдік мәні жағынан және басқадай сөздермен өзара қарым-қагынасқа түсіп, қолданылуы жагынан үш түрлі белгілері аркылы ажыратылады.

Синонимдердің мағыналарын ажыратқанда мынадай мәселерге- көңіл аударылады: 1. Синонимдік’ қатарға енгея сөздер мағына жагынан бір-бірінен сәл жоғары не сәл төмен дәрежеде болуы мүмкін, Синонимдер градация жолымен өзгеріп отырады. Мәселен, аяз сөзіне карағанда оның синонимдік сыңары үскірік сөзінің магыналық салмағы күштірек екендігін сезуге болады.Сол сиякты атқыш — мерген, апат — кырғын, белсену — құлшыну дегендердің соңы сыңарлары алдыдғыларынан пәрменді екен-дігін аңғарамыз. 2. Синонимнің біреуінің мағынасы екіншісінен ксңірек болады. Мәселен, соғыс деген сөздің мағынасы урыс деген сөзден кең, устаз дегеннін мағынасы мұғалімнен кец. Жа-бу мен кілттеу де сол тәрізді. 3. Синонимдер бір-бірінен мағы-ларының аз-көбіне карай да ажыратылуы мүмкін. Мәселен, ат деген сөз көп магыналы да, ат оның сыңары ныспы деген сөз бір мағыналы. 4. Синонимдер марыналарыныд деректі және дсрсксіз болып келуіне карай ажыратылады, Мәселен, маңдай — пешене, іш — кұрсак, бала — перзент, тыгылу — бұқпантайлау дегсндср алдыңғылары деректі де соңғылары дерексіз.

5, Синонимдср бір-бірінен ауыспалы мағынада қолдану-қол-данбауына карай да ерекшеленеді. Мәселен, көмей мен көмекей дегендердің алғашкысы пештің көмепі, тоғанның көмейі деп ауыстырылып айтуға келгенімен. соңғысы (көмекей) тек адамға ғана арнайы жұмсалады да, өзге заттарға бұрып айтуға келмейді. 6. Синонимдср өзді-өзінен туындатып сөз турғызуға қабілетті, я кабілетсіз болып келуіне қарай өзгешеленеді. Мәселен, сапар мен жол тәрізді синонимнің алғашкысынан бір сапар, ұзак, сапар; сапар шегу дегсн бірлі-жарым тіркесті сөздер ғана кездеседі. Ал оның жол деген сыңары тіліміздегі сөз тудырудың барлык амалдары арқылы жана сөз жасауға соншалықты кабілетті екендігін байқатады Мысалы. жолай, жолаушы, жолдама,жолдас, жолшыоай, жолак, жолдау, жолбасшы, жолбике, жолжоба, жол-жөнекей, жол соқты, сар жолды, теміржол, азық, жол ашар, жол аяк, жол жүру т. б.

Синонимдердің стильдік мәні неше алуан функционалдық стильде колданылумен тығыз байланысты. Тіліміздегі синоним-| дердің мынадай стильдік реңктері байқалады: 1. Қадір тұтып сыйлағандықты білдіретін ренктер. Мәселен, есім деген сөз ат сөзінен қадірлірек, отағасы қария сөзінен, дэм ас сөзінен перзент бала сөзінен, қаза өлім сөзінен құрметтілеу. 2. Салтанат кұру мәніндегі көтеріңкі ренктер. Жүлде бәйге сөзінен асқақ мереке-леу тойлау сөзінен көтерінкі, азамат жігіт сөзінен жоғары ай- тылады. 3. Поэтикалық ренктер. Асқар деген сөз биік , сөзге карағанда поэтикалық стильде көбірек ұшырасады.Қол эскер сөзінен, мэртебе атақ сөзінен, қаһарман кейіпкер сөзінен шапақ арай сөзінен поэзияда жиі колданылады. 4.^ Дөрекілік мәндегі реңктер бір қатардағы синонимдердің біреуі бейтарап екіншісі сыпайы, үшіншілері тұрпайы мәнді білдіріп, ал- құла реңкі тудырып отырады. Меселен, сықпыт деген сөздің стильдік мәні бет деген доминант сөзбен салыстырғанда дөрекілеу шолжың ерке деген сөзден, шойнак, ақсақ деген сөзден, азынау жылау дегеннен белгілі контексте дөрекілеу болып жұмсалады

5, Қекесін-мысқыл мәндегі реңктер. Қожаңдау орынсыз қимыл көрсеткенде, тұштаңдау орынсыз жеңілтектеніп, оғаш қимыл көрсеткенде кекесін мәнді білдіреді. 6. Менсінбеушілік,кеміту мәніндегі реңктер. Бұт артар көлік орнына, еркек кіндік ер азамат дегеннің орнына, шүйке бас эйел дегеннің орнына, өкпе бала орнына кемітіп айтыла береді.

Қолдану орнын бұзып, керісінше айтылған сөздің бәрі кекесін мән тудырады. Мәселен, сарақ адамды мол қол, мырза десек, сабырсыз адамды сабырлы десек, қорқақ адамды батыр десек тапал адамды бойшац десек, жуан адамды талдырмаш, жіңішке десек, мазақтау немесе әзілдеу болып шығады. Күлкі сөздің тура, дәл мағынасынан тумайды, сөзді астарлап, керісінше ацтудан пайда болады.

Синонимдердің сөз колданысындағы реңктері сөздердің бір- бірімен тіркесу қабілетінен шығады. Мәндес сөздер бірінің тір- кесіп_айтылатын сөзімсн екінші сыңарлары онша көп тіркесе мейтіндігін жиі байқатады. Мәселен, ел мен халық синоним сөз болғанымен, ішіне ел қонды деп айтылады да, ішіне халық қонды деп айтылмайды. Аяқ пен борбай синоним, бірак жер аяғы, кеніді деп айтылады да, жер борбайы кеңіді деп айтылмайды Синонимдер тұрақты тірксстерде ғана емес, еркін сөз тіркесінде де бірдей қарым-қатынаста бола бермейді. Мәселен, биікпен бойшаң синоним болғанымен, биік адам, бойшаң адам деп ай- гылғаньшен, биік тау деп айтылады да бойшаң тау деп колда- нылмайды. Ер жету мен бой жету дегендер бір ұғым білдіргені мен, ер жету көбінесе ұлға, бой жету тек кана кызга арнайы қолданылады. а

Жалпы алғанда, синонимдерге тән мағыналық стильдік қол- данудағы үш түрлі белгі бір-бірінен онша алшақ жатқан бөлекше дүниелер емсс, өзара тығыз бірлікте болатын ерекше белгілер деп танылады.

‘ Казақ тілі — синонимге өте бай тіл. Синоним кездеспейтін де бір сөз табы жоқ. Барлық сөз табынан да синонимдер былады. Алайда сан мөлшері жағынан келгенде әр сөз табынан синонимге молшылығы әрқалай. Әрбір сөз табынын. синонимдік байлыгы олардың жалпы санымен ғана өлшеніп қоймайды бір катарға топтасқан сөздердің санымен де белгіленеді. Бір катар сөз табы синонимге өте бай (егістік, зат есім, сын есім

-екінші бір сөэ габының синонимі соншалықты кедей (сан

есім),’ я болмаса, бір сөз табынан болған синонимдердің саны бір катарда көп, екінші бір қатарда аз болып келу себебін әр сөз табындағы сөздердің мағыналық, ұғымдық сыр-сипатынан дестіртен жөн. Демек, тілдегі синонимдер барлық сөз табына тән жалпылама кұбылыс емес, бұлар көбіне-көп атауыш сэздердің тобынан жиірек ұшырасатын мағыналық ұқсастықтар деп

түсіну керек. Синонимдер әр сөз табынын өз ішінде де ала-құла. Мәселен, нақтылы зат есімдсрге қарағанда, абстракт ұғымдағы зат есімдер синонимдерге әлдекайда бай. Сапалық сын есімдер-

ге қарағанда, қатыстық сын есімдердің синонимдерді соншама көп. Үстеулік синонимдердің ішіндсгі сан мөлшері жағынан ең молы — сын (бейне) устеулері мсн мезгілдік үстеулер. Ал етіс-синонимдерініи түр-түрінің көптігі соншалық оларды мағына-лык срекшеліктеріне қарай жіктеп бөлу тіптен қиын екендігін көреміз,

Тілдегі синонимдср әр түрлі жолдармен пайда болады. Қазак тіліпдегі синонимдердің келіп шығуының мынадай жолдары

_ 1. Синонимдер көп магыналы сөздердің ессбінен жасалған

Мысалы көз — жанар, көз — әгінек, көз — бұлак — бастау — қайнар, арту — асу — озу, арту — көбею — молаю т. б. 2,Синонимдер сөз тудыру тәсілдері арқылы пайда болған: аффикстер арқылы: ауыздық — сулық, басшы — жетекші жемқор — паракор, өнім — түсім, сүтті — құнарлы, қанағатсыз — тойымсыз, ажарлау — өндеу т. б. ә) біріктіру арқылы:ақ- сақал — отағасы, еңбакақы — жалақы, доғабас — айылбас ‘т. б.

б, қосарлау арқылы: жоқ-жігіік—кедей-кепшік, жарлы-жақы-бай, олқын-толқын — аумалы-төкпелі, өліп-өшу — сүйіп-құшу, айналып толғану, .зым-зия — ушті күйлі т. б. в) тіркесу арқылы; су — иіс маи, іш мерез — жылым құрт, көк ет — бауыр ет, б. г) Омонимдер арқылы: тартпа — суырма; тартпа — төс айыл — алдыңғы айыл; табандау — ұлтандау; табандау — сіре-су- касарысу — кырсығу — кыңыраю, г. б.

3. Синонимдер кірме сөздер арқылы пайда болған: а) араб сөздері арқылы: азамат (ғәзәмәт) — жігіт; тағдыр (тәғдир) — жазмыш; отан (уәтан) — ел, туған жер; эскер (ғәскәр) — жасақ кол. шеру, косын, т, б. ә) парсы сөздері арқылы: батыр >бәһалор) — ер; дихан (деһан) — егінші; шэкірт (шагерд) — оқушы; мейман (меһшн) — қонақ; сабақ (собәк) — оқу, т. б.

39

б) монғол сөздері арқылы: аймақ (аймат) — өнір — атырап төңірек — маңай, баянды (баян) — түпкілікті — түрақты жасақ (жасаг) — әскер, қол, талқы (талқин) — сарап, шешен соцен, сэцень) — ділмар — сөзшсн т. б. в) орыс сөздері арк бөтелке (бутылка) — шыпы, шөлмек, шен (чин) — атақ, дәреже, лауазым, кір (гнря) — таразы, сома (сумма) — сан„есеп рет (ряд) — мәртебе т. б.

4. Сннонимдер диалектизмдердіц есебінен жасалгаи. Диалек-| тілік синонимдср әдеби тілдегі сөздермен мағыналас, мәндес ке- луіне қарай екі топқа бөлінеді: а) сырткы тұлғасы бетен^әдеби- ‘ тілде кездеспейтін), бірақ әйтеуір бір сөзбен магынасы үйлес ке-| летін сөздср. Мысалы: аданас — аталас, ағайындас; атайман өте, тым, аса; атымды — кұнарлы, шыгымды; башалау —салалау, жіктеу, жекелеу; дәйік — ұятсыз, арсыз т. б. о) сыртқы тұлғасы таныс (әдеби тілде кездесетін) бірак білдіретін басқа сөздер. Мысалы: астана — табалдырык; жар -— қабырға жедел — ерегіс, жанжал; көқ — қыстау, сым — шалбар,сұлу лату — піштіру, кестіру; талап — жұмыс, іс; тага —нағашы т. б.

5. Синонимдер фразалық тіркестердің есебінен көбсйген Мы-салы: ат ұстар — ұл, еркек бала; ауыз басгырық – пара^қара халык, — бұқара; енбекші; сті тірі — пысык, ширақ; қолы ашық — береген, мырза; аяқ асгынан — гайыптан, кенеттен то- сыннап; бір төбе — ерскше, артықша; не бары — барлығы күл-лісі; көзін жогалту — кұрту, жою; шыр біту — ссмірту, кондану т. б.

6. Синоннмдер табу мен эвфемизмдердің есесінен молайған Мысалы: әулие — шешек, ит-қүс — касқыр; жасыл — жай; қолды болу — ұрлану, жоғалу; күн байыды — күн батгы. кешкірді т. б.

Тілдегі синонимдер үш түрге бөлінеді: а) мағыналық сино-нимдер. ә) стильдік синонимдср, б) мағыналық-стнльдік сино-нимдер,

Әркайсысының өзіне тән мағыналы; реңкі бар, стильдік жа-ғынан шектелмейтін, тілдегі барлык салада талғаусыз жалпы- лама қолданыла беретін синонимдер мағыналык, сиионимдер деп^аталады. Мысалы: абырой — бедел — кәдір,азайту —алу- кеміту — шегеру, батыл — өжет — өткір т. б. Стильдік синоним— дер деп мағына жағынан ұқсас (тең) бола отырып, бір-бірінен стильдік бояуы арқылы өзгешеленетін мәндес сөздердің түрлерін амтлмыз. Мысалы: ат— есім—ныспы. жылау—мөңіреу, өкпелеу бұртию, көлік—мінгіш, бірсыпыра—бірғауым, жуас—бұйығы т.б

Тілдегі синонимдср бір-бірітен не мағыналық жағынан,не, стильдік мәні жағынән өзгешеленіп, бірөңкей болып келе бер мейді. Отар кейде әрі мағыналык, әрі стнльдік белгілері арқылы ерекшеленеді. Синоннмдердің осындай түрлерін мағыналық стпльдік синонимдер деп аталады. Мысалы: іздену-тімтіну, мактаншақ — бөспе, такия — төбетей —кепеш, сасу-иісте ну— мүнку —аңқу т. б. Синонимдер ксз кслген тілдін байлығы мен оралымдығын көрсететін сөздік кұрамның құнарлы да мәпді бір саласы. Ана тілінің синонимдік молшылығын емін-еркін мең-геру аркылы ғана көңілдегі көрікті ойды нагыз өз мәиінде бар-лык ренктерімен түгел қамтып жеткізуге мүмкіндік аламыз. Сөз де киюластырып қалаған кірпіш сияқты қиюын тауып қалап,

байлауын тауып ұстату керск1.

Сннонимдср тілдін кемеліне келіп, қаншалықты жетілгендігін онын бейнелілігі мен дамығандығын көрсететін көрссткіш деп ессптследі. Қазақ тілі синонимге соншалықты бай. Әркім өзінің ойлаган ойын, көніл күйі мен көзкарасыи нактылы, әрі көркем түрде жеткізу үшін синонимдер тілде айырыкша кызмет аткарады. Олар белгілі бір ойды тоғыз сақка жүгіртіп, тілді сон-шама оралымға келтіреді. Синонимдерді қолданудын тілімізде мынадай негізгі тәсілдері бар:
Алдыңғы сөнлемде немесе катар тұрған тексте бір рст пай-даланган сөзді қайталамас үшін колданылады. Мысалы: Көл тартылар, дария сарқылар, бірак Күнікейдің күші сарқылмас (Ғ. Мүсірепов). Елді бейбіт, жүртты тыныш ет (I. Жансүгіров). Қаладан қашық тұратьш ауылға бәрі қат, бәрі зэру (Ә. Нүр-пейісов).

2. Белгілі бір ұғымды түрлі белгілерімен жан-жақты сипаттап көрсету үшін синонимдер бір-біріне карсы койылып та, са-лыстырылып та, ыңғайластырылып та келе береді. Мысалы: Ақ-тамак жымпса, ол ыржияды, Ақтамақ мырс етсе, ол тарқылдап куледі (Ғ. Мұстафин), Залдың орта тұсында өңкей ажарлы кыз-дар, әрлі әйелдер отыр (3. Қабдолов), Жасыл шөбің, жұмсак көгің Жібек емсй нсмене (С. Сейфуллин).

3. Белгілі бір ұғымды толық қамтып көрсету максатылісн, бір-неше синоним қатарма-катар қолданылады. Мысалы: Жылату-шы көп болса, уатушысы, жұбатушысы да мол болгаіі ст сорлы бола ма? (М, Әусзов). Жау әскерін тәжірибелі. әккі гснералдар баскарады (Т. Ақтанов). Жақып езіліп, еріп, балқып ксткен си-яқты болды (Б. Майлнн). «Қап, бәлем, сені ме!»— деп тісін қай-рап жүрген (Т. Әлімқұлов).

4. Сннонимдерді жекелеп тс, кезектестіріп те. жүптап та, топ-тап та қолданганымыз сиякты оларды косарлап та (косақтап та) пайдаланамыз. Мысалы: күш-қуат, аман-сау, өніп-өсу, ар-ұят, өткен-кеткен, даусыз-талассыз, қоркытып-үркіту т. б. Екі синоним сөз қосарланып қолданғанда бүлардьщ білдіретін ұғы-мының көлемі кеңейеді. Мәселен, үлгі-өнеге деген қос сөз бар-лық жақсы қасиетті жинақтап тұрған болса, аэып-тозу деген қос сөз барлық жетімсіздікті топтастырып тұр.

5. Тілімізде скі мондес сөз қатар келіп, алдыңғысы соңғысын анықтап, мағынасын күшейтсді. Мұндай сөз қолданысын тіл білімінде басы артык сөз (излишество) немесе плеонастикалык, сөз тіркесі дсп атайды. Мысалы: кен байтак ел, айдын шалқар

К. Жүбанов. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, 1966, 135-бет. көл, кырмызы кызыл жібек, занғар биік тау, зәулім биік үй қы- зыл жоса қан, нән семіз жылқы, жайдары жарқын мінсз,қыршын жас т,б,

6 Синонимдер жеке сөзден ғана емес, фразалык тіркестерден де жиі ұшырасады. Көңілдсгі көрікті ойды сөзбен кестел айтып берудс фразалык тірксстер тілде орасан зор қызмеі карады. Мэселен, Совет Армиясы 1945 жылы неміс баскыншыларын талкандады дегсн сөйлемдегі талқандады деген сөздің орнына жермен жексен етті, күлін көкке ұшырды десек. сөздің тыцдаушыға әлдеқайда күшті әсер етсді, әрі тартымды дә мә-| нерлі болады.

7. Синонимдер жеке сөз бен жеке сөз, кос соз бен кзс фраза меи фраза күйіпде ғана емес, бір-бірімсн араласкан де де жұмсалады. Мысалы Гулнаш апай ақтарылмады, шешіліп сыр шашпады.

(Т. Әлімкұлов), Жолыққан жанның бәрі де оған ат үсті, асығыс жауап берді (Ж. Жұмақанов). Біреуді бірсуі баса-көктеп, кимелеп барады сатушыға (Г. Мұстафин).

8. Синоннмдсрді қолданудың тағы бір тәсілі — парафраза Мұның мәнісі — жеке сөздің орнына оның түсінігін сипаттап беру. Мәселен, Алматы дегеннің орнына Қазақ астанасы,

М. Әуезов дегеннің орнына «Абай жолы» романының авторы Күлэш деудің орнына — қазақтың бұлбұл эншісі деп қолдануға болады.

М. Әуезов «Абай жолы» атты өзінің атақты романында сино- нимдерді қолданудың сан алуан үлгілерін көрсеткен еді. Соның бір нұсқасы мынадай: «осылайша айналасы айықпаған сұр тұман, суық заман ішінде үлы жан дүниеден көшті. Мағаштың қыркын беріп болған күннің ертеңінде Абай қаза тапты. Ұлы кеуденің ыстық деми юқталды. Шөл даланы жарып аққан дариядай, игілік өмір үзілді. Сонау бір шақта тасты такыр, жалтыр биік басына жалғыз шыккан зәулім өскен алып шынар құлады Өмірден Абай кетті». Ұлы жазушы келтірілген үзіндіде Абай деудіц орнына ұлы жан, үлы кеуде, игілік өмір, алып шынар тәрізді тың метафора қолданып, парафраза тәсілімен кеменгер акынға тән ерекше қасиеттерге ден қойгызып, көніл аударткан. Өлді деген жағымсыз катты сөздің орнына дүниеден көшті, қаза тапты, демі тоқталды, үзілді, құлады, кетті дсген( жұмсақ эвфемизмдермен алмастырып отырган. Біздіц ана тіліміз синонимге аса бай, әрі соншалықты оралымды, икемді екендігіне осы фактілсрдің өзі-ак; толық айғақ бола алады.